Η ξεχωριστή εμφάνιση της Adele στα BRIT Awards του 2016 συνοδεύθηκε από ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα έργα της σπουδαίας Ιαπωνίδας καλλιτέχνιδας Yayoi Kusama, που έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 97 ετών.
Το 2016, η Adele βρέθηκε για μία ώρα μέσα στο «Infinity Mirrored Room – The Souls of Millions of Light Years Away», το εντυπωσιακό έργο της Yayoi Kusama που φιλοξενούνταν τότε στο Broad του Λος Άντζελες. Περιπλανήθηκε στον χώρο, ανάμεσα σε καθρέφτες και αμέτρητα φωτεινά σημεία, και κατέγραψε την εμπειρία της στην κάμερα.
Λίγο αργότερα, αυτή η επίσκεψη θα αποκτούσε μία δεύτερη ζωή πάνω στη σκηνή των BRIT Awards. Η Adele επέλεξε να τραγουδήσει το «When We Were Young» μέσα σε ένα σκηνικό εμπνευσμένο από το έργο της Kusama, μεταφέροντας στη ζωντανή εμφάνιση την αίσθηση του άπειρου και της προσωπικής ενδοσκόπησης που χαρακτήριζε τον χώρο.
Η επιλογή δεν ήταν τυχαία. Το «When We Were Young» είναι ένα τραγούδι που κοιτάζει προς τα πίσω, προς την παιδική ηλικία, τις αναμνήσεις και όλα όσα αλλάζουν καθώς περνούν τα χρόνια. Για την Adele, το δωμάτιο της Kusama λειτούργησε σαν ένας καθρέφτης αυτής ακριβώς της εσωτερικής διαδρομής.
«Το “When We Were Young” βασίζεται κατά κάποιον τρόπο στη ζωή μου, από την παιδική ηλικία μέχρι σήμερα. Σίγουρα νιώθω ότι, μένοντας σε εκείνο το δωμάτιο για μία ώρα, είδα πράγματα μέσα μου και για τον εαυτό μου που δεν είχα παρατηρήσει ποτέ πριν», είχε πει η Adele το 2016.
Η ίδια είχε εξηγήσει ότι το έργο της Kusama τής έδωσε τη δυνατότητα να δει τον εαυτό της από διαφορετικές οπτικές γωνίες. «Να βλέπεις διαφορετικές εκδοχές του εαυτού σου από κάθε γωνία», είχε αναφέρει χαρακτηριστικά.
Πίσω από εκείνη τη σκηνική εικόνα βρισκόταν μία καλλιτέχνιδα που είχε αφιερώσει ολόκληρη τη ζωή της στην εξερεύνηση του άπειρου, της επανάληψης, της ταυτότητας και της αυτοεξάλειψης. Η Yayoi Kusama πέθανε στις 14 Αυγούστου σε νοσοκομείο του Τόκιο, σε ηλικία 97 ετών.
Σε ανακοίνωση που δημοσιεύθηκε στην επίσημη ιστοσελίδα της, αναφέρεται: «Σε όλη την εξαιρετική ζωή της, αφιερωμένη ολοκληρωτικά στην καλλιτεχνική δημιουργία, η Kusama ακολούθησε μία διεθνώς αναγνωρισμένη πορεία ως πρωτοπόρος avant-garde καλλιτέχνιδα, της οποίας η δημιουργική πρακτική περιλάμβανε τις εικαστικές τέχνες, την performance, τη μυθοπλασία και την ποίηση».
«Συνέχισε να ζωγραφίζει μέχρι τις τελευταίες ημέρες της, χωρίς να αφήσει ποτέ στην άκρη το πινέλο της, και συνέχισε την εξερεύνηση της αιώνιας αγάπης και της αιώνιας ψυχής», προστίθεται στην ανακοίνωση. «Θα συνεχίσουμε να μεταφέρουμε τις επιθυμίες της Kusama και, μέσα από την τέχνη, να προσφέρουμε ελπίδα και δύναμη για το μέλλον στους ανθρώπους σε όλο τον κόσμο».
Η Kusama γεννήθηκε στο Ματσουμότο της Ιαπωνίας το 1929 και μεγάλωσε σε ένα δύσκολο οικογενειακό περιβάλλον. Η οικογένειά της διατηρούσε φυτώρια φυτών και, από μικρή ηλικία, εκείνη περνούσε χρόνο σχεδιάζοντας λουλούδια, παρά τις προσπάθειες της μητέρας της να την αποτρέψει.
Τα λουλούδια θα γίνονταν αργότερα κάτι πολύ περισσότερο από ένα απλό θέμα στη δουλειά της. Ως παιδί, η Kusama άρχισε να βιώνει παραισθήσεις, μέσα στις οποίες τα λουλούδια έμοιαζαν να την περιβάλλουν και να της μιλούν. Το σχέδιο έγινε ο τρόπος με τον οποίο μπορούσε να αποτυπώσει και να διαχειριστεί όσα έβλεπε.
Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, σε ηλικία μόλις 13 ετών, εργάστηκε στην κατασκευή υφασμάτων για τα αλεξίπτωτα του ιαπωνικού στρατού. Αργότερα σπούδασε nihonga, την παραδοσιακή ιαπωνική ζωγραφική, όμως σύντομα αισθάνθηκε ότι οι περιορισμοί της δεν της επέτρεπαν να κινηθεί όπως ήθελε.
Το 1958 έφυγε από την Ιαπωνία και εγκαταστάθηκε στη Νέα Υόρκη. Εκεί ήρθε σε επαφή με καλλιτέχνες όπως ο Donald Judd και άρχισε να αναπτύσσει τις περίφημες ζωγραφικές της «infinity nets», τεράστιες επιφάνειες γεμάτες επαναλαμβανόμενα μοτίβα που έδιναν την αίσθηση ότι συνεχίζονται πέρα από τα όρια του καμβά.
Το 1962 πούλησε έναν από τους πρώτους πίνακες αυτής της σειράς στους Frank Stella και Donald Judd για 75 δολάρια. Πολλά χρόνια αργότερα, το 2014, ο πίνακάς της «White No. 28» πωλήθηκε σε δημοπρασία για 7,1 εκατομμύρια δολάρια, σημειώνοντας τότε ρεκόρ για εν ζωή γυναίκα καλλιτέχνιδα.
Η Kusama πειραματίστηκε παράλληλα με γλυπτά, εγκαταστάσεις και performances. Το 1963 άρχισε να δημιουργεί τις λεγόμενες «soft sculptures», καλύπτοντας έπιπλα και καθημερινά αντικείμενα με μαλακές, υφασμάτινες μορφές. Η ίδια είχε εξηγήσει ότι μέσα από αυτά τα έργα προσπαθούσε να αντιμετωπίσει την απέχθειά της για το σεξ, με την οποία είχε μεγαλώσει.
Παρότι κινήθηκε κοντά στην pop art και τη minimalism, η καλλιτεχνική σκηνή της εποχής δεν της έδωσε εξαρχής τη θέση που πίστευε ότι άξιζε. Η ίδια υποστήριζε διαχρονικά ότι αρκετές από τις ιδέες της είχαν υιοθετηθεί από λευκούς άνδρες καλλιτέχνες, ενώ η δική της συμβολή είχε παραμεριστεί από την επίσημη ιστορία της τέχνης.
Η έννοια της αυτοεξάλειψης παρέμεινε στον πυρήνα της δουλειάς της. Μιλώντας κάποτε για τον πίνακά της «Flower (DSPS)» του 1954, είχε περιγράψει μία εμπειρία που έμοιαζε να συμπυκνώνει ολόκληρη την καλλιτεχνική της πορεία.
«Κοιτούσα τα κόκκινα μοτίβα των λουλουδιών στο τραπεζομάντιλο ενός τραπεζιού και, όταν σήκωσα το βλέμμα μου, είδα το ίδιο μοτίβο να καλύπτει το ταβάνι, τα παράθυρα και τους τοίχους και, τελικά, ολόκληρο το δωμάτιο, το σώμα μου και το σύμπαν. Ένιωσα σαν να είχα αρχίσει να αυτοεξαλείφομαι, να περιστρέφομαι μέσα στην αιωνιότητα του ατελείωτου χρόνου και την απόλυτη έκταση του χώρου και να μειώνομαι στο τίποτα», είχε πει.
Το 1966 παρουσίασε στη Μπιενάλε της Βενετίας το «Narcissus Garden», χωρίς να έχει προσκληθεί επίσημα. Η εγκατάσταση αποτελούνταν από 1.500 ανακλαστικές μπάλες, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση μιας ατελείωτης επιφάνειας καθρεφτών. Όταν η Kusama άρχισε να τις πουλά για δύο δολάρια τη μία, με το σύνθημα «Your narcissism for sale», η διοργάνωση παρενέβη και σταμάτησε τη δράση.
Οι performances της συχνά προκαλούσαν αντιδράσεις, όμως αρκετές από τις πολιτικές και κοινωνικές τους διαστάσεις μοιάζουν σήμερα ιδιαίτερα τολμηρές. Το 1968 πραγματοποίησε στη Νέα Υόρκη αυτό που περιέγραφε ως «ομοφυλοφιλικό γάμο» και διαμαρτυρήθηκε έξω από το κτίριο των Ηνωμένων Εθνών για την εισβολή της Σοβιετικής Ένωσης στην Τσεχοσλοβακία.
Η σχέση της με τον καλλιτέχνη Joseph Cornell υπήρξε επίσης σημαντική, αν και παρέμεινε πλατωνική και ταυτόχρονα εμμονική. Μετά τον θάνατό του το 1972, η ψυχική της κατάσταση επιδεινώθηκε και οι παραισθήσεις, οι κρίσεις πανικού και οι απόπειρες αυτοκτονίας έγιναν μέρος μιας ιδιαίτερα δύσκολης περιόδου της ζωής της.
Το 1977 εγκαταστάθηκε οικειοθελώς σε ψυχιατρικό νοσοκομείο στο Τόκιο, όπου υπήρχαν προγράμματα καλλιτεχνικής θεραπείας. Εκεί βρήκε τη σταθερότητα που χρειαζόταν και αποφάσισε να παραμείνει μόνιμα, δουλεύοντας καθημερινά στο κοντινό στούντιό της από το πρωί μέχρι το βράδυ.
Η διεθνής αναγνώριση ήρθε τελικά αρκετά αργά. Το 1993 εκπροσώπησε την Ιαπωνία στη Μπιενάλε της Βενετίας με ένα δωμάτιο γεμάτο μικρά γλυπτά κολοκύθας, ένα μοτίβο που είχε τις ρίζες του σε μία παιδική της εμπειρία.
Από τη δεκαετία του 2000 και μετά, οι εγκαταστάσεις της άρχισαν να αποκτούν τεράστια απήχηση σε όλο τον κόσμο. Τα δωμάτια με καθρέφτες, τα φώτα και οι επαναλαμβανόμενες μορφές έγιναν εμπειρίες που προσέλκυαν χιλιάδες επισκέπτες, ενώ η αισθητική τους ταίριαξε απόλυτα με την εποχή των κοινωνικών δικτύων.
Οι εκθέσεις της σε μεγάλα μουσεία, όπως το Museum of Modern Art της Νέας Υόρκης, η Tate Modern του Λονδίνου και το Hirshhorn Museum στην Ουάσιγκτον, προσέλκυσαν τεράστιο ενδιαφέρον. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι επισκέπτες περίμεναν για ώρες προκειμένου να περάσουν μόλις 30 δευτερόλεπτα μέσα σε ένα από τα περίφημα «infinity rooms».
Η ίδια η Kusama είχε δει από νωρίς την τέχνη της ως έναν τρόπο να μιλήσει για την αιωνιότητα, την ανθρώπινη σύνδεση και την ειρήνη. Σε συνέντευξή της στο Broad, όταν το «Infinity Mirrored Room – The Souls of Millions of Light Years Away» έφτασε στο μουσείο το 2015, είχε πει: «Αιώνιο, απεριόριστο σύμπαν, αγάπη για την ανθρωπότητα και λαχτάρα για ειρήνη στον κόσμο — αυτές οι έννοιες αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη σημασία μέσα από την εξέλιξη της φιλοσοφίας μου για τη ζωή και την τέχνη».
«Ενσωματώνω στα έργα μου τη φιλοσοφία μου για την αιωνιότητα των αλληλεπιδράσεων. Μπορείς να μοιραστείς την πληροφορία, όμως η εμπειρία είναι δική σου», είχε προσθέσει.
Αυτή ακριβώς η προσωπική εμπειρία ήταν που έκανε και τη σύνδεση με την Adele τόσο ιδιαίτερη. Για λίγα λεπτά, το 2016, η μουσική της τραγουδίστριας και ο κόσμος της Kusama συναντήθηκαν σε μία σκηνή όπου οι καθρέφτες, τα φώτα και η φωνή της Adele μετέτρεψαν το «When We Were Young» σε μία στιγμή γεμάτη μνήμη και νοσταλγία.
Παρά την τεράστια αναγνώριση που γνώρισε στα τελευταία χρόνια της ζωής της, η Kusama δεν έπαψε να βλέπει τον εαυτό της ως καλλιτέχνιδα που βρισκόταν έξω από τους καθιερωμένους κανόνες. Όταν κάποτε ρωτήθηκε πώς φανταζόταν ότι θα την κατατάξει η ιστορία της τέχνης μετά τον θάνατό της, απάντησε: «Δεν μπορώ να φανταστώ πώς θα με κατατάξουν μετά τον θάνατό μου. Νιώθω καλά που είμαι μία outsider».
Η φράση αυτή αποκτά πλέον έναν διαφορετικό συμβολισμό. Η Yayoi Kusama έφυγε έχοντας μετατρέψει τις προσωπικές της εμμονές, τις παραισθήσεις και την αδιάκοπη ανάγκη της για δημιουργία σε μία από τις πιο αναγνωρίσιμες καλλιτεχνικές γλώσσες της εποχής μας. Και ανάμεσα στις πολλές εικόνες που άφησε πίσω της, εκείνη της Adele μέσα στο άπειρο των καθρεφτών παραμένει μία από τις πιο απρόσμενες και όμορφες συναντήσεις μουσικής και τέχνης.
