Από τη hip-hop σκηνή της Νέας Υόρκης του ’90 στις προκλητικές εικόνες της Miley Cyrus και από την Beyoncé στη Mariah Carey, η πρωτοποριακή δημιουργός Diane Martel άφησε ανεξίτηλο το στίγμα της στην οπτική κουλτούρα.
Η Diane Martel, η καινοτόμος και πρωτοποριακή σκηνοθέτρια μουσικών βίντεο που υπέγραψε τα visuals για μερικούς από τους μεγαλύτερους καλλιτέχνες των τελευταίων τριών δεκαετιών — από την Beyoncé και τη Mariah Carey, μέχρι τον Justin Timberlake, τους Killers και τη Miley Cyrus — πέθανε στη Νέα Υόρκη σε ηλικία 63 ετών.
«Η Diane έφυγε ειρηνικά στο Memorial Sloan Kettering Hospital — περιστοιχισμένη από φίλους και οικογένεια — μετά από μακρά μάχη με τον καρκίνο του μαστού», ανέφερε η οικογένειά της. «Αφήνει πίσω της τη θεία της, Gail Merrifield Papp (σύζυγο του Joseph Papp, ιδρυτή του The Public Theatre), τις τρεις αγαπημένες της γάτες (Poki, PopPop, PomPom) και πολλούς ισόβιους και αφοσιωμένους φίλους.»
Γεννημένη και μεγαλωμένη στη Νέα Υόρκη, με καταβολές από την downtown σκηνή της πόλης, η Martel έχτισε τη φήμη της δημιουργώντας μουσικά βίντεο με ισχυρή οπτική ταυτότητα και προκλητικές εντάσεις. Το 2013 σκηνοθέτησε δύο από τα πιο συζητημένα και αμφιλεγόμενα βίντεο των τελευταίων δεκαετιών: το «We Can’t Stop» της Miley Cyrus και το «Blurred Lines» του Robin Thicke με τη συμμετοχή των Pharrell και T.I.
Παρά τον θόρυβο που προκάλεσαν, η Martel παρέμενε ανυποχώρητη. «Αυτό που κάνω τώρα είναι στην καλύτερη φάση του», δήλωσε τότε στο Rolling Stone. «Μ’ αρέσει να προκαλώ. Είναι punk, είναι rock & roll, είναι hip-hop. Είναι πάθος. Δεν φτιάχνουμε τηλεοπτικές διαφημίσεις για φάρμακα.»
Ο Pharrell, με τον οποίο είχε συνεργαστεί ξανά, τη χαρακτήρισε: «Η Diane είναι σαν ένα 17χρονο κορίτσι που δεν μεγαλώνει ποτέ. Η δημιουργικότητά της εξελίσσεται συνεχώς.»
Αν και εγκατέλειψε νωρίς το σχολείο, ξεκίνησε την καριέρα της στα τέλη της δεκαετίας του ’80 φτιάχνοντας περφόρμανς και street art. Δούλεψε επίσης ως χορεύτρια και χορογράφος, ενώ το πρώτο της μεγάλο σκηνοθετικό έργο ήταν το «Reckin’ Shop: Live From Brooklyn», ένα ντοκιμαντέρ για τους χορευτές της hip-hop που προβλήθηκε στο PBS το 1992.
Την ίδια χρονιά σκηνοθέτησε το πρώτο της μουσικό βίντεο, το «Throw Ya Gunz» για τους Onyx. Στα χρόνια που ακολούθησαν συνεργάστηκε με θρυλικά ονόματα της rap σκηνής της Νέας Υόρκης όπως οι Method Man, Gang Starr, Ol’ Dirty Bastard, LL Cool J και Keith Murray. Παράλληλα, οικοδόμησε μία στενή συνεργασία με τη Mariah Carey, για την οποία σκηνοθέτησε πολλά βίντεο — ανάμεσά τους το «Dreamlover», το διαχρονικό «All I Want for Christmas Is You» και το «My All.»
Καθώς η φήμη της μεγάλωνε, πλήθος καλλιτεχνών απευθύνθηκαν στη Martel. Μερικές χαρακτηριστικές της δουλειές από τα ύστερα ’90s και τις αρχές του 2000 αποτυπώνουν τη διαρκή μετάλλαξη της ποπ: το «Genie in a Bottle» και το «What a Girl Wants» της Christina Aguilera, το «Send It On» του D’Angelo, το «My Neck My Back (Lick It)» της Khia, το «Grindin’» των Clipse, το «Like I Love You» του Justin Timberlake, το «If I Ain’t Got You» της Alicia Keys, το «Love Sex Magic» της Ciara με τον Timberlake, το «3» της Britney Spears, το «Read My Mind» των Killers, το «Conquest» των White Stripes, το «Pills N Potions» της Nicki Minaj, το «Give Yourself a Try» των The 1975, μέχρι και το «Obsessed» της Addison Rae.
Ωστόσο, το 2013 ξεχώρισε με καθοριστικό τρόπο στη διαδρομή της: τα «Blurred Lines» και «We Can’t Stop» σηματοδότησαν τη στιγμή τους, ενώ έμεινε στην ιστορία η κοινή τους εμφάνιση στα MTV Video Music Awards, με τη Miley Cyrus, τον Robin Thicke, ένα σωρό αρκουδάκια, ένα αμφιλεγόμενο foam finger και το twerking που συζητήθηκε παγκοσμίως. Η Martel υπήρξε η καλλιτεχνική διευθύντρια τόσο της εμφάνισης όσο και της μετέπειτα περιοδείας «Bangerz» της Cyrus.
Το «Blurred Lines» αποτέλεσε ακόμα μεγαλύτερο σημείο αναφοράς, προκαλώντας εθνικό διάλογο για τη σεξουαλική βία και τη συναίνεση, πολύ πριν το κίνημα #MeToo. Το βίντεο, με τις Emily Ratajkowski, Elle Evans και Jessi M’Bengue, κορύφωσε αυτή τη συζήτηση.
Η ίδια η Martel είχε δηλώσει τότε: «Ήθελα το βίντεο να λειτουργεί σαν απάντηση στους μισογυνιστικούς, αστεία διατυπωμένους στίχους, έτσι ώστε οι γυναίκες να υπερισχύουν των ανδρών. Έκανα τις κοπέλες να κοιτούν την κάμερα — αυτό ήταν απόλυτα συνειδητό. Εκείνες κρατούν τη δύναμη. Δεν θεωρώ το βίντεο σεξιστικό. Οι στίχοι είναι γελοίοι, οι άντρες φαίνονται απίστευτα ανόητοι. Παρ’ όλα αυτά, σέβομαι όσες γυναίκες ενοχλούνται από αρνητικές εικόνες στην ποπ κουλτούρα και βρίσκουν τη γύμνια προσβλητική. Προσωπικά, το βλέπω μεταμοντέρνο και παιχνιδιάρικο.»
Χρόνια αργότερα, η Ratajkowski κατηγόρησε τον Thicke για σεξουαλική παρενόχληση στα γυρίσματα του «Blurred Lines», ισχυριζόμενη ότι της άγγιξε το στήθος. Η Martel επιβεβαίωσε το περιστατικό στους Sunday Times: «Ούρλιαξα με την πολύ έντονη Μπρούκλιν φωνή μου: “Τι διάολο κάνεις, τέλος! Τα γυρίσματα τελείωσαν εδώ!”. Ο Robin απολογήθηκε αμήχανα. Σαν να ήξερε ότι ήταν λάθος, χωρίς να κατανοεί τι μπορεί να ένιωσε η Emily.»
Στη δεκαετία του 2020, η Martel περιόρισε ελαφρώς τις σκηνοθετικές της δουλειές, στραφόμενη σε νέες δράσεις. Το 2022 υπήρξε Harlan J. Strauss Visiting Filmmaker στο Πανεπιστήμιο του Oregon, παραδίδοντας σειρά εκδηλώσεων και διδάσκοντας παραγωγή μουσικού βίντεο. Το τελευταίο της έργο ήταν το «Ecstasy» της Ciara, που κυκλοφόρησε στις αρχές της χρονιάς.
Παρά την εκτεταμένη φιλμογραφία της, προτάθηκε για το βραβείο σκηνοθεσίας στα MTV Video Music Awards μόλις μία φορά: το 2005, μαζί με τον Francis Lawrence, για το «Get Right» της Jennifer Lopez.
Σε συνέντευξή της στο Vibe το 2003, παρουσίασε τη φιλοσοφία της: «Με απασχολεί πόσο κακά είναι τα βίντεο αυτή τη στιγμή. Η τέχνη της φωτογραφίας και του κινηματογράφου θυσιάζεται συχνά για χάρη επαναλαμβανόμενων εικόνων. Πόσο προνόμιο έχουμε οι σκηνοθέτες να εκπροσωπούμε τον πολιτισμό. Πώς τολμούμε να σερβίρουμε στον κόσμο σκουπίδια, όταν η hip-hop γεννήθηκε από τόση δύναμη; Ακόμη κι αν υπάρχει μία σεξουαλική φαντασίωση στο έργο, αυτό δεν σημαίνει πως πρέπει να καταντάει τεμπέλικο και εκμεταλλευτικό θέαμα. Η καλή pop τέχνη είναι προσεγμένη, καλοφτιαγμένη και δεν είναι ποτέ αναλώσιμη.»
Η Diane Martel δεν ήταν απλώς μία σκηνοθέτρια. Ήταν μία πολιτισμική ταραχοποιός που κατανόησε όσο λίγοι τη δύναμη της εικόνας να διαμορφώνει συζητήσεις, να ανατρέπει στερεότυπα και να αποτυπώνει το πνεύμα της εποχής.
Η κληρονομιά της δεν μετριέται μόνο με τις προβολές στο YouTube ή τις επιτυχίες στα charts, αλλά με την τόλμη της να δημιουργεί έργα που ανάγκαζαν το κοινό να νιώσει, να σκεφτεί και, πάνω απ’ όλα, να μιλήσει. Σε έναν κόσμο εφήμερων εικόνων, η τέχνη της παραμένει ένα υπόδειγμα για το πώς η pop μπορεί να είναι ταυτόχρονα διασκεδαστική, προκλητική και, τελικά, αλησμόνητη.
