Μέρες πριν από τη Μάχη των Αρδεννών, το «White Christmas» του Bing Crosby έγινε προσευχή μέσα στη λάσπη της βόρειας Γαλλίας — και αποχαιρετισμός.
Υπήρξε μία στιγμή, σε μία παγωμένη πεδιάδα της βόρειας Γαλλίας τον Δεκέμβριο του 1944, όπου 100.000 νεαροί άνδρες, τυλιγμένοι σε χλαίνες και σιωπή, μάζεψαν ό,τι απέμενε από τις αναμνήσεις της πατρίδας για να ακουμπήσουν σ’ ένα τραγούδι. Όταν ακούστηκε η πρώτη φράση του «White Christmas», το πεδίο της πρόχειρης σκηνής σείστηκε όχι από χειροκροτήματα αλλά από λυγμούς. Κι εκεί, στο κέντρο αυτής της ανθρώπινης θύελλας, ο Bing Crosby —ο άνθρωπος που είχε ήδη γίνει η φωνή της νοσταλγίας— κράτησε τα δικά του δάκρυα πίσω από το μικρόφωνο.
Λίγες μέρες αργότερα, πολλοί από αυτούς τους στρατιώτες δεν θα ξανάκουγαν ποτέ τη φωνή του. Η Μάχη των Αρδεννών θα τους κατάπινε στην πιο αιματηρή σύγκρουση που έδωσαν ποτέ οι Ηνωμένες Πολιτείες.
Το παράδοξο με τα τραγούδια που γίνονται σύμβολα είναι ότι κανείς δεν τα γράφει για να κουβαλήσουν τόσο βάρος. Το «White Christmas» μπήκε στη ζωή του Bing Crosby σχεδόν νωχελικά, ως ένα ακόμη μαργαριτάρι στο σετ του «Holiday Inn» το 1942, μία ταινία που έφερε την υπογραφή του Irving Berlin και κυκλοφόρησε αμήχανα μέσα στο καλοκαίρι.
Η μελωδία κινήθηκε σαν χειμωνιάτικη ομίχλη: αργά, σίγουρα, ακαταμάχητα. Από τον Σεπτέμβριο προς τα Χριστούγεννα, ταξίδεψε πάνω από ραδιοκύματα, κόλλησε στους τοίχους κουζινών και θαλάμων, σε εξώστες και σε κρύπτες, μέχρι που έγινε κάτι πολύ μεγαλύτερο από τραγούδι.
Κατά τον Jody Rosen, συγγραφέα του βιβλίου «White Christmas», ήταν «ο απίθανος ύμνος του πολέμου: ένα τραγούδι «Γιατί Πολεμάμε» στο οποίο η μάχη δεν αναφέρεται ποτέ». Κι όμως, εκεί ακριβώς έκρυβε τη δύναμή του.
Σε μία εποχή που τα συνθήματα κι ο κρότος των όπλων έπνιγαν τους ανθρώπους, το «White Christmas» προσέφερε χώρο για σιωπή: ένα λευκό πάπλωμα μνήμης στρωμένο πάνω στις σκοτεινές σκηνές του πολέμου. Για τους Αμερικανούς στρατιώτες μακριά από το σπίτι, έγινε φυλαχτό — όχι από μέταλλο ή χαρτί, αλλά από ήχο.
Ο Bing Crosby γεννήθηκε στην Τακόμα της Ουάσινγκτον και μεγάλωσε στο Σποκέιν, σ’ ένα σπίτι που σήμερα έχει μετατραπεί σε μικρό μουσείο στην πανεπιστημιούπολη του Gonzaga University.
Η απόσταση ανάμεσα στο αγόρι των βορειοδυτικών πολιτειών και στον άντρα που θα στήριζε ολόκληρο τον ραδιοφωνικό αιώνα με μία μόνο νότα είναι το είδος της αμερικανικής ιστορίας που γράφεται αθόρυβα: με δουλειά, επιμονή και μία ακατανίκητη άνεση στη σκηνή. Η βαθειά, ζεστή μπάσα φωνή του ήταν σαν να έβγαινε από τζάκι — είχε το πυκνό άρωμα του ξύλου και την υπόσχεση της θαλπωρής.
Στον Δεκέμβριο του 1944, όταν ο πόλεμος στην Ευρώπη είχε πια γίνει μία κουρασμένη, επικίνδυνη αναμονή για την τελική πράξη, ο Bing ανήκε στις περιπλανώμενες παρέες της USO που έφερναν ψυχαγωγία στην πρώτη γραμμή.
Μαζί του ο Bob Hope και οι Andrews Sisters — ολόκληρη η ατμομηχανή της αμερικανικής pop κουλτούρας είχε μεταφερθεί σε φορτηγά, απλωμένη σε αυτοσχέδιες σκηνές και φορώντας στρατιωτικά παλτά. Σ’ εκείνη την υπαίθρια εμφάνιση στη βόρεια Γαλλία, το πρόγραμμα κύλησε με αστεία, ντουέτα, swing. Ώσπου ήρθε η στιγμή της μελωδίας που όλοι περίμεναν.
Ο Howard Crosby, ανιψιός του τραγουδιστή, το διηγήθηκε χρόνια αργότερα στην εφημερίδα The Spokesman-Review: «Κάποτε ρώτησα τον θείο μου ποιο ήταν το πιο δύσκολο πράγμα που χρειάστηκε να κάνει ποτέ στην καριέρα του. Δεν χρειάστηκε να το σκεφτεί.
Μου είπε πως τον Δεκέμβριο του 1944, σε μία εμφάνιση της USO με τον Bob Hope και τις Andrews Sisters, έπρεπε να σταθεί και να τραγουδήσει ττο «White Christmas» μπροστά σε 100.000 G.I.’s που έκλαιγαν — χωρίς να λυγίσει ο ίδιος. Πολλά από αυτά τα παιδιά σκοτώθηκαν λίγες μέρες αργότερα στις Αρδέννες».
Η Μάχη των Αρδεννών, που ξεκίνησε στις 16 Δεκεμβρίου 1944 και κράτησε ως τις 25 Ιανουαρίου 1945, θα μείνει στην ιστορία ως η σκληρότερη και πιο αιματηρή που έδωσαν οι αμερικανικές δυνάμεις στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ήταν η τελευταία απελπισμένη αντεπίθεση των Ναζί.
Ίσως γι’ αυτό η συγκεκριμένη ερμηνεία του «White Christmas» φαντάζει σήμερα σαν ένα συλλογικό τελευταίο γράμμα: η επίσημη αλληλογραφία της καρδιάς, λίγο πριν ο χρόνος σχιστεί στα δύο.
Δεν είναι τυχαίο ότι το «White Christmas» έλαβε το Όσκαρ του Καλύτερου Πρωτότυπου Τραγουδιού και έμεινε έκτοτε η πιο επιτυχημένη εμπορικά ηχογράφηση όλων των εποχών. Πολλοί την έχουν ερμηνεύσει, μα είναι η βαθιά, διακριτική μπαρόνη του Bing που την έχει αποτυπώσει στη συλλογική μνήμη.
Η φωνή του δεν καθοδηγεί, δεν επιβάλλεται — απλώς συνοδεύει. Κι ίσως αυτό να ήταν το κλειδί: το «White Christmas» δεν ζητά τίποτα, δεν υπόσχεται τίποτα, δεν αντικρούει τίποτα. Μόνο υπομνηματίζει έναν πόθο: να επιστρέψεις.
Στα χρόνια που ακολούθησαν, η μελωδία συνέχισε να κατοικεί στα πιο απρόσμενα μέρη. Ο Bing την έφερε ξανά στην οθόνη το 1954, στο φιλμ «White Christmas», δίπλα στον Danny Kaye, τη Rosemary Clooney και τη Vera-Ellen.
Η ίδια η πλοκή —δύο πρώην στρατιώτες που οργανώνουν περιοδεύοντα θίασο για να τιμήσουν τον παλιό τους στρατηγό— μοιάζει σαν μία παρατεταμένη υπόκλιση στη μνήμη του πολέμου, αλλά και στην υπόγεια τρυφερότητα του τραγουδιού που συνόδευσε τους άνδρες στην πιο σκοτεινή χειμωνιάτικη νύχτα τους.
Στο φινάλε, η Νέα Αγγλία δίνεται λευκή, όπως την είχαν ονειρευτεί. Η The New York Times είχε γράψει ήδη από το 1953, με μία αυστηρή λιτότητα που μοιάζει σχεδόν τελετουργική: «είναι ένας εθνικός θεσμός». Κι όμως, πέρα από τους τίτλους και τα ρεκόρ, αυτό που καθιστά ττο «White Christmas» ανεξίτηλη είναι η αίσθηση ότι δεν ανήκει σε κανέναν και ανήκει σε όλους.
Στα χρόνια του πολέμου, οι οικογένειες στις Ηνωμένες Πολιτείες ανοίγουν το ραδιόφωνο και χτίζουν το τραπέζι των γιορτών γύρω από ένα κενό κάθισμα, περιμένοντας την επιστροφή. Τα παιδιά κοιμούνται νωρίς. Η μητέρα ισιώνει μηχανικά την ποδιά της.
Ο πατέρας κοιτάζει έξω από το παράθυρο, ενώ πίσω από τη βουή του ανέμου το τρίξιμο του δίσκου εισχωρεί σαν αόρατη κλωστή στη σκηνή. Η φωνή του Bing ανεβαίνει σαν ανάσα στο τζάμι και γράφει εκεί, με ατμό, την πιο απλή ευχή: να ξυπνήσουμε κάπου όπου όλα είναι πάλι γνώριμα.
Αν η ιστορία του «White Christmas» γεννήθηκε σε στούντιο, ανδρώθηκε σε καταυλισμούς και τελικά χειροκροτήθηκε σε αίθουσες κινηματογράφου, η στιγμή που την μετέτρεψε σε μνήμη ήταν εκείνη η υπαίθρια συναυλία στη βόρεια Γαλλία. Όχι γιατί ήταν η πιο άρτια εκτέλεση — πιθανόν δεν ήταν — αλλά γιατί η σιωπή ανάμεσα στις νότες της γέμισε με τα πιο ακριβά πράγματα: ονόματα, φωτογραφίες τσακισμένες σε πορτοφόλια, γράμματα με μουτζούρες, μία μυρωδιά από πεύκο, μία υπόσχεση ότι κάπου υπάρχει ακόμη ζέστη.
Ο Bing χρειάστηκε να γίνει, για λίγα λεπτά, πολύ περισσότερα από τραγουδιστής. Έπρεπε να γίνει αγωγός, να αφήσει τα κύματα της συγκίνησης να περάσουν μέσα από εκείνον χωρίς να τον σπάσουν.
Κάπου ανάμεσα στο αγόρι του Σποκέιν και τον άντρα που, χρόνια αργότερα, θα καταρρεύσει από καρδιά στο γήπεδο του γκολφ στη Μαδρίτη, υπάρχει ο άνθρωπος της βόρειας Γαλλίας: σκυφτός, με τα χέρια κρύα, να κρατά στα χείλη μία μελωδία που είναι ταυτόχρονα νανούρισμα και επιμνημόσυνη δέηση.
Αυτή η εικόνα εξηγεί γιατί, ακόμη και σήμερα, κάθε φορά που πλησιάζει ο Δεκέμβριος, το «White Christmas» επιστρέφει όχι σαν αναμμένο στολίδι, αλλά σαν τελετουργία. Σε κάθε σπίτι που την παίζει, σε κάθε αγορά που την βάζει χαμηλά στα μεγάφωνα, κάπου, κάποτε, σε μία παγωμένη πεδιάδα, ένα πλήθος από πρόσωπα χωρίς ονόματα καλωσορίζει τη ζεστασιά της.
Η ιστορία της τέχνης στον πόλεμο είναι γεμάτη από θορύβους· το «White Christmas» είναι η εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα της σιωπής. Δεν υπόσχεται νίκη, δεν επικαλείται πατρίδες, δεν χρησιμοποιεί λέξεις μεγάλες. Κανείς δεν φωνάζει.
Μόνο μία φωνή, με ευγένεια σχεδόν συστολής, διασχίζει τον παγωμένο αέρα και βρίσκει έναν δρόμο προς την καρδιά. Εκείνο το βράδυ στις Αρδέννες, ο Bing Crosby έμαθε ότι η πιο δύσκολη ερμηνεία δεν είναι αυτή που απαιτεί τεχνική, αλλά εκείνη που σου ζητά να σταθείς ακίνητος ενώ ο κόσμος γύρω σου δακρύζει. Και να τραγουδήσεις, με όλη τη δύναμη που σου απομένει, για ένα «λευκό» αύριο που δεν είναι χρώμα στο τοπίο — είναι υπόσχεση επιστροφής.
