Η επιστήμη των επίμονων τραγουδιών, το ακούραστο «Feliz Navidad» και γιατί μία τσίχλα μπορεί να σας χαρίσει λίγη ησυχία μέσα στο χάος.
Υπάρχει μία στιγμή τον Δεκέμβριο όπου η πόλη μοιάζει να κουρδίζεται στον ίδιο τόνο. Καμπανάκια από τα ηχεία των σούπερ μάρκετ, ρυθμικά παλαμάκια από τα καφέ της γειτονιάς, ο οδηγός ταξί που χτυπά το τιμόνι πάνω στο ρεφρέν. Και κάπου εκεί, ανάμεσα σε λίστες αγορών και ουρές στο ταμείο, μία φωνή μέσα μας ψιθυρίζει: «Όχι πάλι».
Δεν είναι μισανθρωπία. Είναι το σιωπηλό άγχος της επανάληψης, μία αδιόρατη πίεση που μετατρέπει τη γιορτή σε υπόκωφο βόμβο. Για πολλούς, τα χριστουγεννιάτικα τραγούδια δεν είναι φόντο, είναι μία επίμονη παρουσία που εισχωρεί στο μυαλό, στήνει καταυλισμό και δεν λέει να φύγει.
Θυμάστε τον Will του Hugh Grant στο κινηματογραφικό «About A Boy», όταν στο άκουσμα ενός εποχικού ύμνου πετάει το καρότσι και μονολογεί: «Ω, όχι… δεν είναι δυνατόν»; Η σκηνή έγινε πολιτισμική συντόμευση για μία συλλογική εμπειρία: το συναίσθημα ότι τα τραγούδια των Χριστουγέννων δεν σε συνοδεύουν απλώς — σε κυριεύουν.
Και όσο κι αν αγαπάμε την κοινότητα, το τραπέζι, την επανένωση, υπάρχει κάτι σε αυτή τη μουσική που, από τα μέσα Νοεμβρίου, αρχίζει να δουλεύει σαν μετρονόμος πάνω στα νεύρα μας.
Οι λόγοι δεν είναι μόνο αισθητικοί. Είναι και βιολογικοί. Οι ειδικοί της SeatPick ανέλυσαν τις πιο δημοφιλείς γιορτινές επιτυχίες με κριτήρια που δεν χαρίζονται: επανάληψη, οξύτητα και αρμονική μονοτονία. Με άλλα λόγια, πόσο συχνά επιστρέφει μία φράση ή μία μελωδική ιδέα, πόσο φωτεινό και διεισδυτικό είναι το ηχόχρωμα, και πόσο στενό είναι το αρμονικό φάσμα που ανακυκλώνεται.
Όσο πιο γρήγορες, πιο απλές και πιο «τραγουδιστές» οι μελωδίες, τόσο πιο εύκολα τρυπώνουν στα εσωτερικά μας αυτιά. Δεν είναι τυχαίο ότι, όπως προκύπτει, προς τα μέσα Δεκεμβρίου «ένας στους πέντε» έχει ήδη κουραστεί από τα χριστουγεννιάτικα τραγούδια.
Θα νομίζατε πως στην κορυφή αυτής της, ας την πούμε, ενοχλητικής δόξας θα βρισκόταν η Mariah Carey, ο Michael Bublé ή το φιλανθρωπικό «Band Aid». Κι όμως, ο αδιαφιλονίκητος βασιλιάς του ανεξίτηλου ρεφρέν είναι ο José Feliciano με το «Feliz Navidad».
Η SeatPick σχολιάζει: «Η έντονη επανάληψη των στίχων, η ακόμη μεγαλύτερη αρμονική απλότητα και η απόλυτα τραγουδιστή μελωδία σπρώχνουν το κομμάτι στην κορυφή της κατάταξης». Σε τρία μόλις λεπτά, η φράση «Feliz Navidad» ακούγεται 21 φορές, ενώ η αγγλική ευχή «I wanna wish you a merry Christmas» επανέρχεται 18 φορές.
Αν το μεταφράσουμε στη δική μας γλώσσα, το ρεφρέν γίνεται ακόμη πιο εύγλωττο: «Καλά Χριστούγεννα» — ξανά και ξανά — και «Θέλω να σου ευχηθώ καλά Χριστούγεννα» — πάλι και πάλι. Η τέλεια συνταγή για ένα κόλλημα, αυτό τον μικρό τραγούδι που τρέφεται με τη μνήμη μας.
Γιατί πιάνει; Η επιστήμη έχει απαντήσεις. Οι επίμονες μελωδίες αξιοποιούν το αρχέγονο ένστικτο του ανθρώπινου εγκεφάλου να αναζητά μοτίβα. Όταν μία μελωδία κινείται σε μικρό εύρος, με σαφή ρυθμό (σκεφτείτε τα τρίγωνα, τα κουδουνάκια, εκείνη την ασημένια σκόνη που πασπαλίζει τον ήχο), και όταν οι στίχοι υποχωρούν σε μανιέρα μάντρα, το τραγούδι γίνεται εσωτερικό λογοπαίγνιο. Μπορεί να μην το θέλεις, αλλά θα το επαναλάβεις.
Σε αυτό προσθέστε την αρμονική «οικονομία» — λίγες συγχορδίες, μικρές εναλλαγές — και η μνήμη, αντί να κουράζεται, ενθαρρύνεται να κάνει looping. Ο εγκέφαλος αγαπά τα σύντομα παζλ που μπορεί να λύσει, τα τραγούδια αυτά του προσφέρουν έναν κύκλο που κλείνει κάθε δεκαπέντε δευτερόλεπτα. Έτσι, το χριστουγεννιάτικο soundtrack καταλήγει να παίζει όχι μόνο στα μεγάφωνα, αλλά και μέσα μας.
Φυσικά, η συζήτηση δεν είναι μόνο «αισθητικά γκρινιάρικη». Υπάρχει και το πρακτικό φορτίο. Όσοι εργάζονται στον λιανικό εμπορικό κόσμο γνωρίζουν το βάρος της καθημερινής επανάληψης: από τις 8 το πρωί έως το κλείσιμο, ο ίδιος κύκλος τραγουδιών υπενθυμίζει στο σώμα ότι οι ώρες είναι «ιδιαίτερες», άρα και πιο απαιτητικές.
Δεν είναι λίγοι εκείνοι που περιγράφουν μικρές στιγμές υπερφόρτωσης: «Το απόγευμα στο ταμείο, πιάνω τον εαυτό μου να ψιθυρίζει “Καλά Χριστούγεννα” χωρίς να θέλω» λέει νοερά η ταμίας. «Και μετά έρχεται το ρεφρέν ξανά. Και ξανά». Αυτές οι μικρές ρωγμές, όταν προστίθενται στην κούραση της περιόδου, γίνονται πραγματικές στιγμές δυσφορίας.
Η SeatPick δεν έμεινε μόνο στη μέτρηση. Πρόσφερε και πρακτικές διόδους διαφυγής. Ναι, το να βάλεις άλλη μουσική είναι το αυτονόητο, αλλά σε δημόσιους χώρους αυτό σπάνια είναι επιλογή. Έτσι, προτείνουν νοητικά «αντίβαρα»: sudoku, σταυρόλεξα, μικρά αινίγματα που πιάνουν το χέρι του μυαλού και το τραβούν μακριά από τον εσωτερικό τραγουδιστή.
Και, ίσως πιο απροσδόκητα, τσίχλα. Έρευνα του Durham University δείχνει πως ο ρυθμικός μηχανισμός της μάσησης παρεμβαίνει στον «υποφωνητισμό» — τον τρόπο δηλαδή που ο εγκέφαλος προφέρει σιωπηρά, σαν πρόβα, τις μελωδίες και τις λέξεις. Όταν το στόμα είναι απασχολημένο σε μία σταθερή, ρυθμική κίνηση, το μυαλό δυσκολεύεται να «τραγουδήσει από μέσα του». Μια απλή τσίχλα γίνεται, έτσι, μικροσκοπική ασπίδα απέναντι στο ακούραστο ρεφρέν.
Αν αισθάνεστε ενοχές που σας ενοχλεί η χριστουγεννιάτικη μουσική, απενοχοποιηθείτε. Η απόλαυση και η κόπωση συνυπάρχουν, η γιορτή δεν είναι μονοχρωμία. Μπορεί να συγκινείστε με τη γεύση του μελομακάρονου και να δυσφορείτε με το «ντιν-ντιν» στα ηχεία.
Μπορεί να αγαπάτε την επιστροφή στο πατρικό και να απορρίπτετε τον καταναγκασμό της διαφημιστικής ευφορίας. Η κουλτούρα των Χριστουγέννων, όπως βιώνεται στη Δύση, είναι φτιαγμένη να υπερτονίζει — φως, ήχο, κίνηση — και το αυτί είναι ο πιο ευάλωτος δέκτης της.
Υπάρχει τρόπος να ξανακερδίσουμε χώρο; Μικρές τελετουργίες βοηθούν. Βάλτε χρονικά όρια στη μουσική στο σπίτι: μία ώρα καθώς στολίζετε το δέντρο, μετά σιωπή ή μία λίστα που αγαπάτε χωρίς γιορτινά κλισέ. Κάντε συνειδητές παύσεις — μία βόλτα χωρίς ακουστικά, ένας καφές στο παράθυρο με τους ήχους της πόλης όπως είναι, όχι όπως επιβάλλονται.
Αν δουλεύετε σε χώρο με διαρκές playlist, εξασκηθείτε στην προσοχή: μετρήστε αντικείμενα, χαρτογραφήστε με το βλέμμα σκιές και γραμμές, μετατοπίστε τη συνείδηση από το αυτί στο βλέμμα. Και, ναι, κρατήστε μία τσίχλα στην τσέπη. Η επιστήμη δεν είναι ρομαντική, αλλά καμιά φορά είναι θαυματουργά πρακτική.
Και τι κάνουμε με το ίδιο το «Feliz Navidad»; Ίσως το ακούσουμε διαφορετικά αν αναγνωρίσουμε τη μηχανική της γοητείας του. Εκείνο το διπλό μοτίβο — «Καλά Χριστούγεννα» και «Θέλω να σου ευχηθώ καλά Χριστούγεννα» — μοιάζει με ψηφιδωτό ευχών που ξεκινά απλό και καταλήγει να αγκαλιάζει όλον τον χώρο.
Αν σας εξαντλεί, δεν φταίτε εσείς. Αν σας παρηγορεί, πάλι καλώς. Η μουσική είναι χιλιοτραγουδισμένη γιατί υπόσχεται κοινότητα — αλλά η κοινότητα δεν χρειάζεται πάντα μεγάφωνα.
Στο τέλος της ημέρας, τα Χριστούγεννα θα μείνουν. Το ερώτημα είναι πώς θα μείνουμε κι εμείς. Ανάμεσα στην ανθρώπινη τρυφερότητα και την εμπορική φασαρία, ανάμεσα στο τραγούδι που επιλέγουμε και στο τραγούδι που μας επιβάλλεται, υπάρχει μία λεπτή γραμμή: η δική μας ησυχία. Ας την φυλάξουμε σαν κειμήλιο.
Και αν, κάπου ανάμεσα στα καμπανάκια και την κονσερβοποιημένη χαρά, το αυτί σας γεμίσει ξανά από εκείνο το ακαταμάχητο ρεφρέν, θυμηθείτε: ένα σταυρόλεξο, μία τσίχλα, τρεις ανάσες. Μικρές πράξεις αντίστασης απέναντι σε ένα τραγούδι που, όσο κι αν θέλει, δεν μπορεί να ορίσει μόνο του τη γιορτή μας.
Ίσως έτσι, όταν το επόμενο «Καλά Χριστούγεννα» κατακλύσει το διάδρομο με τα τρόφιμα, αντί για «Ω, όχι…», να χαμογελάσετε ψιθυρίζοντας: «Ας περάσει, όπως πέρασαν τόσα». Γιατί η εποχή δεν ανήκει στο ρεφρέν — ανήκει σε εμάς.
