Δεκαπέντε χρόνια μετά τον θάνατο της Amy Winehouse, η φωνή της ακούγεται παντού, όμως η συλλογική μνήμη έχει εξωραΐσει τον τρόπο με τον οποίο την αντιμετωπίσαμε όσο ζούσε. Το κοινό, τα μέσα ενημέρωσης και η μουσική βιομηχανία μετέτρεψαν τον εθισμό και την ψυχική της εξάντληση σε καθημερινό θέαμα. Σήμερα, η λατρεία προς το πρόσωπό της συνυπάρχει με μία άβολη αλήθεια: πολλοί από όσους τη θρηνούν συμμετείχαν, έστω και παθητικά, στη δημόσια διαπόμπευσή της.
Στις 23 Ιουλίου 2011, η Amy Winehouse βρέθηκε νεκρή στο σπίτι της στο Κάμντεν, σε ηλικία 27 ετών. Η επίσημη έρευνα κατέληξε ότι πέθανε από δηλητηρίαση λόγω αλκοόλ, έχοντας αρχίσει ξανά να πίνει ύστερα από περίοδο αποχής. Δεκαπέντε χρόνια αργότερα, τα τραγούδια της εξακολουθούν να γεμίζουν μπαρ, ακουστικά, λίστες αναπαραγωγής και αναρτήσεις μνήμης.
Η εικόνα που κυριαρχεί σήμερα είναι προσεκτικά καθαρισμένη. Το χαρακτηριστικό χτένισμα, το έντονο eyeliner, η βαθιά φωνή, τα τατουάζ, το «Back to Black» και το «Rehab» έχουν ενωθεί σε ένα ασφαλές, αναγνωρίσιμο πορτρέτο. Η Amy έχει γίνει πρότυπο καλού γούστου, σύμβολο αυθεντικότητας και απόδειξη ότι κάποιος γνωρίζει τη σύγχρονη soul πέρα από τα απολύτως προφανή.
Από αυτή την εικόνα λείπουν τα πρωτοσέλιδα που μετρούσαν τις μελανιές της. Λείπουν οι φωτογραφίες έξω από κλινικές, τα βίντεο στα οποία δυσκολευόταν να σταθεί, τα αστεία για τα δόντια, το βάρος και τη φωνή της. Λείπει κυρίως η ευκολία με την οποία μία ολόκληρη εποχή αντιμετώπισε την ασθένεια σαν ψυχαγωγία.
Η κατανάλωση της δημόσιας κατάρρευσης
Η Amy Winehouse δεν κυνηγήθηκε μόνο από παπαράτσι. Οι φωτογράφοι, οι αρχισυντάκτες, οι τηλεοπτικές εκπομπές και οι ιστοσελίδες λειτουργούσαν μέσα σε μία αγορά με σταθερή ζήτηση. Ο κόσμος ήθελε να δει την επόμενη πτώση, την επόμενη σύλληψη, τον επόμενο καβγά, την επόμενη εμφάνιση στην οποία κάτι θα πήγαινε στραβά.
Τα μέσα ενημέρωσης έδιναν στο κοινό αυτό που το κοινό ζητούσε. Κάθε κλικ, κάθε αγορά περιοδικού, κάθε αναδημοσίευση και κάθε χλευαστικό σχόλιο επιβεβαίωναν ότι η κατάρρευση μιας διάσημης γυναίκας μπορούσε να παραχθεί και να καταναλωθεί σαν επεισοδιακή σειρά.
Η δεκαετία του 2000 είχε ιδιαίτερη αγριότητα απέναντι στις γυναίκες που έχαναν τον έλεγχο της δημόσιας εικόνας τους. Η Britney Spears φωτογραφιζόταν σε κατάσταση ακραίας πίεσης και οι φωτογραφίες μετατρέπονταν σε ανέκδοτα. Η Lindsay Lohan αντιμετωπιζόταν σαν μόνιμη πηγή σκανδάλων. Η Whitney Houston κουβαλούσε επί χρόνια το βάρος μιας δημοσιότητας που ενδιαφερόταν περισσότερο για την εξάρτησή της παρά για όσα την είχαν οδηγήσει εκεί.
Η Amy μπήκε στον ίδιο μηχανισμό με ακόμη μεγαλύτερη ταχύτητα. Η ίδια έγραφε με οδυνηρή καθαρότητα για τις σχέσεις της, την κατάθλιψη, την ανασφάλεια, την απώλεια και την εξάρτηση. Το κοινό άκουγε αυτές τις εξομολογήσεις, τις τραγουδούσε και ύστερα αναζητούσε φωτογραφίες που επιβεβαίωναν πόσο άσχημα ήταν τα πράγματα.
Όταν ο πόνος έγινε εμπορικό στυλ
Το «Rehab» αποτελεί ίσως το πιο σαφές παράδειγμα αυτής της αντίφασης. Έγινε τεράστια επιτυχία επειδή είχε ρυθμό, χιούμορ, άμεσο ρεφρέν και μία ερμηνεία που έμοιαζε να κοιτάζει τον ακροατή κατάματα. Χορεύαμε με ένα τραγούδι για την άρνηση θεραπείας, την πίεση του περιβάλλοντος και τη βαθιά πεποίθηση ενός ανθρώπου ότι μπορεί να συνεχίσει χωρίς βοήθεια.
Η λέξη «no» στο ρεφρέν λειτούργησε σαν ατάκα. Επαναλαμβανόταν σε πάρτι, ραδιόφωνα και τηλεοπτικές εκπομπές, αποκομμένη από το πραγματικό της βάρος. Η εξάρτηση είχε μετατραπεί σε στιλ, σε χαρακτηριστικό προσωπικότητας, σε μέρος της εμπορικής ταυτότητας μιας γυναίκας που βρισκόταν ήδη σε κίνδυνο.
Το «Back to Black» αποκάλυπτε ακόμη περισσότερα. Η Winehouse μιλούσε για εγκατάλειψη, συναισθηματική απομόνωση και επιστροφή σε μία κατάσταση από την οποία δεν μπορούσε να βγει εύκολα. Η δύναμη του άλμπουμ προέρχεται από την ακρίβεια με την οποία περιγράφει αυτή την εμπειρία, χωρίς να ζητά λύπηση και χωρίς να προσφέρει εύκολη λύση.
Σήμερα, μία ανάρτηση με το «Back to Black» λειτουργεί συχνά σαν δήλωση μουσικής καλλιέργειας. Η Amy παρουσιάζεται ως αδιαμφισβήτητη μορφή κύρους. Η ίδια κοινωνία που γελούσε με τα βίντεο της εξάντλησής της επιλέγει τώρα την πιο κομψή φωτογραφία της και γράφει πόσο πολύ της λείπει.
Το Βελιγράδι και η ευθύνη της μουσικής βιομηχανίας
Η μεγαλύτερη ρωγμή σε αυτή την εξιδανικευμένη μνήμη βρίσκεται στο Βελιγράδι.
Στις 18 Ιουνίου 2011, περίπου έναν μήνα πριν από τον θάνατό της, η Amy Winehouse ανέβηκε στη σκηνή στο φρούριο Καλεμέγκνταν για την έναρξη μιας ευρωπαϊκής περιοδείας. Έφτασε με καθυστέρηση, δυσκολευόταν να τραγουδήσει, έχανε τα λόγια, απομακρυνόταν από το μικρόφωνο και έδειχνε αποπροσανατολισμένη. Οι θεατές την αποδοκίμασαν, ενώ τα βίντεο της βραδιάς διαδόθηκαν σε ολόκληρο τον κόσμο. Λίγο αργότερα, οι επόμενες εμφανίσεις της ακυρώθηκαν, συμπεριλαμβανομένης της προγραμματισμένης συναυλίας της στην Αθήνα στις 20 Ιουνίου 2011.
Το εισιτήριο δημιουργεί εύλογες απαιτήσεις. Οι άνθρωποι στο Βελιγράδι είχαν πληρώσει για να ακούσουν μία σπουδαία τραγουδίστρια και βρέθηκαν μπροστά σε μία εμφάνιση που δεν μπορούσε να ολοκληρωθεί με στοιχειώδη συνοχή. Η απογοήτευσή τους ήταν πραγματική.
Όμως τα πλάνα έδειχναν και κάτι περισσότερο από μία κακή συναυλία. Έδειχναν έναν άνθρωπο που δεν βρισκόταν σε κατάσταση να εργαστεί. Η Amy δεν χρειαζόταν να δεχτεί αποδοκιμασίες από χιλιάδες θεατές, ούτε να γίνει το παγκόσμιο βίντεο της ημέρας. Χρειαζόταν κάποιος να μην την αφήσει να βγει στη σκηνή.
Εκεί αρχίζει η ευθύνη της βιομηχανίας. Ποιος έκρινε ότι μπορούσε να εμφανιστεί; Ποιος θεώρησε ότι η περιοδεία έπρεπε να ξεκινήσει; Πόσοι άνθρωποι την είδαν πριν από τη συναυλία και αποφάσισαν ότι το πρόγραμμα έπρεπε να συνεχιστεί;
Η δημόσια συζήτηση εστίασε στην «καταστροφή» της βραδιάς, σαν να είχε αποτύχει μία επαγγελματίας που απλώς δεν προετοιμάστηκε σωστά. Ελάχιστοι αντιμετώπισαν το γεγονός ως επείγον περιστατικό υγείας. Το διαδίκτυο έκανε αυτό που κάνει συνήθως: έκοψε τα χειρότερα δευτερόλεπτα, τα αναπαρήγαγε και τα παρέδωσε για χλευασμό.
Από τα memes της δεκαετίας του 2000 στην εποχή των social media
Τα memes της εποχής μπορεί σήμερα να μοιάζουν τεχνικά αθώα και αισθητικά ξεπερασμένα. Η λειτουργία τους παραμένει γνώριμη. Παίρνουν τον πόνο ενός ανθρώπου, αφαιρούν το πλαίσιο και τον μετατρέπουν σε υλικό που καταναλώνεται γρήγορα.
Η σημερινή εκδοχή της ίδιας διαδικασίας θα εκτυλισσόταν στο TikTok, στο Instagram και στο X (τότε Twitter). Μια νέα τραγουδίστρια που θα εμφανιζόταν αποπροσανατολισμένη σε συναυλία θα γινόταν θέμα μέσα σε λίγα λεπτά. Χιλιάδες χρήστες θα ανέλυαν το σώμα, την ομιλία και τις κινήσεις της. Άλλοι θα ζητούσαν την ακύρωσή της, άλλοι θα τη χαρακτήριζαν αντιεπαγγελματία και αρκετοί θα δημιουργούσαν σατιρικά βίντεο χρησιμοποιώντας τον ήχο της.
Ύστερα, σε περίπτωση τραγωδίας, τα ίδια βίντεο θα εξαφανίζονταν κάτω από μαύρες φωτογραφίες, καρδιές και φράσεις για την ανάγκη προστασίας της ψυχικής υγείας. Η τεχνολογία άλλαξε. Η ανθρώπινη περιέργεια απέναντι στη διάλυση κάποιου άλλου παραμένει εξαιρετικά ανθεκτική.
Ο έμφυλος διαχωρισμός στον εθισμό
Η υπόθεση της Amy φανερώνει επίσης τον βαθύ μισογυνισμό με τον οποίο αντιμετωπίζεται ο εθισμός στη μουσική. Οι άνδρες καλλιτέχνες που έζησαν μέσα στις καταχρήσεις απέκτησαν συχνά έναν σχεδόν μυθολογικό χαρακτήρα. Ο Keith Richards των Rolling Stones παρουσιάστηκε ως ο άνθρωπος που επέζησε από τα πάντα. Ο Slash των Guns N’ Roses συνδέθηκε με την εικόνα του ατίθασου rock κιθαρίστα. Οι Noel Gallagher και Liam Gallagher των Oasis εντάχθηκαν σε μία αφήγηση ανδρικής υπερβολής, αλαζονείας και χάους που θεωρήθηκε γοητευτική.
Ακόμη και ο Pete Doherty των The Libertines, παρά τις συλλήψεις, τις εξαρτήσεις και τις επανειλημμένες περιόδους απορρύθμισης, αντιμετωπίστηκε συχνά ως καταραμένος ποιητής και αυθεντικός rock ’n’ roll φυγάς. Η αυτοκαταστροφή ενός άνδρα μπορούσε να γίνει απόδειξη ελευθερίας, περιφρόνησης προς τους κανόνες και καλλιτεχνικής ειλικρίνειας.
Στις γυναίκες εφαρμόστηκε άλλο λεξιλόγιο. Η Amy Winehouse και η Whitney Houston περιγράφονταν ως υστερικές, ξοδεμένες, δύσκολες και ανίκανες να ελέγξουν τη ζωή τους. Η συζήτηση επέστρεφε συχνά στους άνδρες δίπλα τους: ποιος τις επηρέασε, ποιος τις εγκατέλειψε, ποιος μπορούσε να τις σώσει.
Ακόμη και όταν η ευθύνη αποδιδόταν σε έναν σύντροφο, η γυναίκα παρέμενε εγκλωβισμένη στον ρόλο του αδύναμου προσώπου. Η δική της ασθένεια γινόταν ηθική αποτυχία και η προσωπική της ζωή παρουσιαζόταν ως ατελείωτη σαπουνόπερα.
Η περίπλοκη πραγματικότητα της Amy
Ο Blake Fielder-Civil αποτέλεσε κεντρικό πρόσωπο στην ιστορία της Amy, όμως η εμμονή γύρω από τη σχέση τους συχνά σκέπαζε τη σύνθετη πραγματικότητα της εξάρτησης. Ένας άνθρωπος μπορεί να ασκήσει καταστροφική επιρροή. Η απεξάρτηση, ωστόσο, δεν είναι ρομαντικό σενάριο στο οποίο εμφανίζεται ο σωστός άνδρας και επαναφέρει τη γυναίκα στην τάξη.
Η Amy ήταν ασθενής, εργαζόμενη, κόρη, φίλη και τραγουδοποιός. Ήταν επίσης ενήλικη με αντιφάσεις, ευθύνη για επιλογές και ανάγκη για ουσιαστική φροντίδα. Η αναγνώριση της ευαλωτότητάς της δεν απαιτεί να αφαιρεθεί η προσωπικότητά της.
Η έμφυλη διάσταση φαίνεται ακόμη και στον τρόπο με τον οποίο περιγράφεται το σώμα. Στους άνδρες, τα σημάδια των καταχρήσεων παρουσιάζονται ως παράσημα μιας σκληρής ζωής. Στις γυναίκες, κάθε αλλαγή βάρους, κάθε ατημέλητη εμφάνιση και κάθε σωματική φθορά μετατρέπεται σε απόδειξη ότι έχασαν την αξία τους.
Η Amy έπρεπε ταυτόχρονα να είναι ευάλωτη και ελεγχόμενη, αντισυμβατική και εμφανίσιμη, ειλικρινής και λειτουργική, πληγωμένη και πάντα διαθέσιμη για φωτογράφιση. Όταν δεν μπορούσε να ανταποκριθεί σε αυτές τις απαιτήσεις, η δημόσια τιμωρία της παρουσιαζόταν σαν φυσική συνέπεια.
Liam Payne: Η απόδειξη ενός διαχρονικού μηχανισμού
Ο θάνατος του Liam Payne, στις 16 Οκτωβρίου 2024, έδειξε ότι ο μηχανισμός δεν περιορίζεται στις γυναίκες και δεν ανήκει μόνο στη δεκαετία του 2000. Ο 31χρονος πρώην τραγουδιστής των One Direction πέθανε έπειτα από πτώση από μπαλκόνι ξενοδοχείου στο Μπουένος Άιρες. Οι πρώτες έρευνες κατέγραψαν την παρουσία ουσιών και αλκοόλ, ενώ οι αρχές εξέτασαν τις συνθήκες των τελευταίων ωρών του.
Για χρόνια πριν από τον θάνατό του, το κοινό παρακολουθούσε μία εμφανή πτωτική πορεία. Αμήχανες συνεντεύξεις, προσωπικές εξομολογήσεις, αντιφατικές συμπεριφορές, προβληματικές δημόσιες εμφανίσεις και βίντεο που προκαλούσαν χλευαστικά σχόλια κυκλοφορούσαν διαρκώς.
Πολλοί έβλεπαν ότι κάτι δεν πήγαινε καλά. Ελάχιστοι σταμάτησαν να κοιτάζουν.
Μετά τον θάνατό του, ήρθαν οι αναρτήσεις για την πίεση της φήμης, την παιδική ηλικία μέσα στη βιομηχανία και την ανάγκη να αντιμετωπίζουμε τους διάσημους ως ανθρώπους. Η πρώην σύντροφός του Cheryl ζήτησε αυτοσυγκράτηση από τα μέσα ενημέρωσης, επισημαίνοντας ότι πίσω από τις αναφορές υπήρχε ένα παιδί που είχε χάσει τον πατέρα του.
Η περίπτωση του Payne δεν αναιρεί την έμφυλη βία που δέχθηκε η Amy. Φανερώνει ότι η οικονομία της δημόσιας κατάρρευσης έχει διευρυνθεί. Τα social media έχουν μετατρέψει κάθε χρήστη σε θεατή, σχολιαστή και μικρό εκδότη. Ο μισογυνισμός εξακολουθεί να κάνει την επίθεση στις γυναίκες πιο σκληρή, πιο σωματική και πιο σεξουαλική, όμως η βασική απαίτηση του συστήματος παραμένει ίδια: κάποιος πρέπει να υποφέρει μπροστά στην κάμερα για να συνεχιστεί η ροή περιεχομένου.
Μια σπουδαία μουσική κληρονομιά
Η μουσική βιομηχανία αγαπά να μιλά για ευαισθησία όταν η ευαισθησία μπορεί να πουληθεί. Προωθεί προσωπικούς στίχους, απαιτεί εξομολογήσεις και ενθαρρύνει τους καλλιτέχνες να ανοίγουν τη ζωή τους στο κοινό. Όταν αυτή η έκθεση αρχίζει να έχει πραγματικό κόστος, η φροντίδα συχνά υποχωρεί μπροστά στις υποχρεώσεις, τα συμβόλαια, τις περιοδείες και τις ημερομηνίες.
Η Amy Winehouse άφησε δύο άλμπουμ, μία φωνή που αναγνωρίζεται από τις πρώτες συλλαβές και μία σειρά τραγουδιών που παραμένουν ζωντανά επειδή λένε δύσκολες αλήθειες με σπάνια αμεσότητα. Η επιρροή της ακούγεται σε νεότερες τραγουδίστριες που συνδυάζουν soul, jazz και pop στοιχεία με προσωπική στιχουργική γραφή.
Αυτή η κληρονομιά αξίζει σεβασμό. Ο σεβασμός, όμως, απαιτεί μνήμη χωρίς επιλεκτικά κενά.
Δεκαπέντε χρόνια μετά, το πιο εύκολο είναι να βάλουμε το «Back to Black», να ανεβάσουμε μία ασπρόμαυρη φωτογραφία και να γράψουμε ότι η Amy Winehouse έφυγε νωρίς. Το δύσκολο είναι να θυμηθούμε πώς την κοιτάζαμε όταν ήταν ακόμη εδώ.
Τη βλέπαμε να καταρρέει και ζητούσαμε καλύτερη θέα. Τραγουδούσαμε το «Rehab» χωρίς να ακούμε την προειδοποίηση. Παρακολουθήσαμε το Βελιγράδι σαν θέαμα και ύστερα συμπεριφερθήκαμε σαν ο θάνατός της να ήταν μία ξαφνική, ακατανόητη ανατροπή.
Η πραγματική τιμή στη μνήμη της δεν βρίσκεται στη μεταθανάτια αγιοποίηση. Βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο θα αντιμετωπίσουμε την επόμενη Amy, την επόμενη Whitney ή τον επόμενο Liam πριν φτάσει η είδηση του θανάτου τους.
Το ερώτημα δεν είναι αν αγαπάμε ακόμη τα τραγούδια της. Το ερώτημα είναι αν μάθαμε επιτέλους να βλέπουμε τον άνθρωπο πριν γίνει επέτειος.
