Τριάντα πέντε χρόνια μετά την κυκλοφορία του «Smells Like Teen Spirit» των Nirvana, του τραγουδιού που άλλαξε την πορεία του rock ήχου, το παρασκήνιο αποκαλύπτει τη βαθιά αποξένωση του Kurt Cobain από τον ίδιο του τον θρίαμβο.
Σε μια συναυλία στο Σικάγο προς τα τέλη του 1993, ο Kurt Cobain πήρε μια απόφαση που εξόργισε τους πάντες εκτός από τον ίδιο: απέκλεισε εντελώς το «Smells Like Teen Spirit» από το πρόγραμμα της βραδιάς. Για τον τραγουδιστή των Nirvana, το τραγούδι που είχε μετατρέψει το συγκρότημα από ένα άγνωστο underground συγκρότημα της πολιτείας της Ουάσινγκτον σε παγκόσμιο φαινόμενο, είχε πάψει προ πολλού να προσφέρει οποιαδήποτε συγκίνηση.
Κάθε φορά που έπρεπε να παίξει εκείνο το riff με το οποίο ξεκινούσε το τραγούδι, ένιωθε παγιδευμένος μέσα στην ίδια του την επιτυχία.
«Κυριολεκτικά θέλω να πετάξω την κιθάρα μου κάτω και να φύγω», εξήγησε ο ίδιος σε συνέντευξή του στο Rolling Stone λίγους μήνες αργότερα, περιγράφοντας την ψυχολογική πίεση που του προκαλούσε η ζωντανή εκτέλεση του κομματιού. «Δεν μπορώ να προσποιηθώ ότι περνάω καλά παίζοντάς το», παραδέχτηκε με αφοπλιστική ειλικρίνεια.
Η κυκλοφορία του «Smells Like Teen Spirit» στις 10 Σεπτεμβρίου 1991 λειτούργησε σαν σεισμός για το μουσικό τοπίο της εποχής. Δεκατέσσερις ημέρες αργότερα, στις 24 Σεπτεμβρίου, ακολούθησε το δεύτερο άλμπουμ του συγκροτήματος με τίτλο «Nevermind», το οποίο ανέτρεψε πλήρως τους συσχετισμούς στη δισκογραφία. Μέσα σε λίγους μήνες, η ωμή ενέργεια και ο θόρυβος της grunge εκτόπισαν την καλογυαλισμένη παραγωγή που κυριαρχούσε στα αμερικανικά ραδιόφωνα.
Πίσω όμως από την απρόσμενη εμπορική έκρηξη κρυβόταν μια μακρά διαδικασία δοκιμών σε υγρά υπόγεια. Στις αρχές του 1991, έχοντας ήδη κυκλοφορήσει το πρώτο άλμπουμ τους «Bleach» το 1989 μέσω της ανεξάρτητης Sub Pop, οι Nirvana αναζητούσαν τη νέα τους κατεύθυνση πριν υπογράψουν στην DGC Records, θυγατρική της Geffen Records. Ο Kurt Cobain και ο ντράμερ Dave Grohl μοιράζονταν ένα διαμέρισμα στην πόλη Ολύμπια, ενώ ο μπασίστας Krist Novoselic ζούσε στην Τακόμα.
Οι συνεχείς μετακινήσεις για πρόβες οδήγησαν τελικά στη γέννηση ενός ρυθμού που αρχικά αντιμετωπίστηκε με σκεπτικισμό. Όταν ο Kurt Cobain παρουσίασε για πρώτη φορά το κεντρικό θέμα, ο Krist Novoselic θεώρησε το riff εντελώς γελοίο. Ο κιθαρίστας όμως επέμεινε πεισματικά, αναγκάζοντας τα υπόλοιπα μέλη να παίζουν το μοτίβο ξανά και ξανά για σχεδόν μιάμιση ώρα, μέχρι που τα δυναμικά ντραμς του Dave Grohl έδωσαν στο κομμάτι την τελική του μορφή.
Η πρώτη ζωντανή δοκιμή του τραγουδιού πραγματοποιήθηκε στις 17 Απριλίου του 1991 στο OK Hotel στο Σιάτλ, μπροστά σε ένα κοινό που δεν μπορούσε να φανταστεί τι θα ακολουθούσε. Λίγο αργότερα, τον Μάιο και τον Ιούνιο της ίδιας χρονιάς, το συγκρότημα μπήκε στα Sound City Studios στην Καλιφόρνια με παραγωγό τον Butch Vig για να ηχογραφήσει το άλμπουμ.
Ακόμα και τότε, η δισκογραφική εταιρεία δεν πόνταρε σε αυτό το κομμάτι για τη μεγάλη εμπορική διείσδυση, θεωρώντας ότι το «Come As You Are» είχε περισσότερες πιθανότητες να κερδίσει το ευρύ κοινό.
Η αποδοχή και οι επιρροές από τους Pixies
Αντίθετα με τις προβλέψεις των στελεχών, το «Smells Like Teen Spirit» εξαπλώθηκε αστραπιαία στα κολεγιακά ραδιόφωνα και στους σταθμούς εναλλακτικής μουσικής. Η καθοριστική καμπή ήρθε τον Οκτώβριο του 1991, όταν το MTV ενέταξε σε βαριά περιστροφή το επίσημο βίντεο που σκηνοθέτησε ο Samuel Bayer. Η εικόνα ενός σχολικού γυμναστηρίου με μαζορέτες και ανήσυχους εφήβους να καταστρέφουν τα πάντα στο πέρασμά τους έγινε το απόλυτο σύμβολο μιας συλλογικής αγανάκτησης.
Τα αποτελέσματα αποτυπώθηκαν άμεσα στην εμπορική πορεία της κυκλοφορίας. Τον Ιανουάριο του 1992, το «Nevermind» κατέκτησε το No. 1 στο chart του Billboard 200, εκθρονίζοντας παραδοσιακά μεγαθήρια, ενώ το βασικό single έφτασε μέχρι το No. 6 του Billboard Hot 100. Η underground rock του Σιάτλ βρέθηκε στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος, παρασύροντας μαζί του μια ολόκληρη γενιά συγκροτημάτων που μέχρι τότε δρούσαν στο περιθώριο.
Για τον ίδιο τον Kurt Cobain, πάντως, η μουσική κατασκευή του τραγουδιού δεν έκρυβε κάποιο βαθύ μυστήριο. Σε εκείνη την ιστορική συνέντευξή του στο Rolling Stone στις αρχές του 1994, παραδέχτηκε χωρίς περιστροφές τις επιρροές του. «Προσπαθούσα να γράψω το απόλυτο pop τραγούδι. Ουσιαστικά προσπαθούσα να αντιγράψω τους Pixies, οφείλω να το ομολογήσω», δήλωσε χαρακτηριστικά.
Η δυναμική εναλλαγή ανάμεσα σε χαμηλόφωνες, καθαρές μελωδίες και εκκωφαντικές κιθάρες αποτέλεσε το βασικό δάνειο από το αγαπημένο του συγκρότημα.
«Όταν άκουσα τους Pixies για πρώτη φορά, συνδέθηκα τόσο έντονα μαζί τους που ένιωσα ότι θα έπρεπε να είμαι μέλος τους, ή έστω να παίζω σε ένα συγκρότημα διασκευών τους», εξήγησε ο τραγουδιστής. «Χρησιμοποιήσαμε τη δική τους αίσθηση των δυναμικών, το να είσαι απαλός και ήσυχος και μετά δυνατός και σκληρός», συμπλήρωσε ο ίδιος.
Η παρεξήγηση του τίτλου και η εσωτερική σύγκρουση
Ταυτόχρονα, δεν δίσταζε να αντιμετωπίζει με αυτοσαρκασμό ακόμα και το ίδιο το κιθαριστικό μοτίβο του «Smells Like Teen Spirit». Θεωρούσε ότι το riff ήταν γεμάτο κλισέ, συγκρίνοντας τη δομή του με το «More Than a Feeling» των Boston αλλά και με το κλασικό «Louie, Louie». Αυτό που είχε ξεκινήσει ως μια ειρωνική άσκηση πάνω στις συμβάσεις της συμβατικής τραγουδοποιίας, κατέληξε να αντιμετωπίζεται από εκατομμύρια ακροατές ως ένα σοβαρό μανιφέστο νεανικής επανάστασης.
Ακόμη και ο περίφημος τίτλος του τραγουδιού γεννήθηκε από μια παρεξήγηση που δεν είχε καμία σχέση με ιδεολογικά κινήματα. Η Kathleen Hanna, τραγουδίστρια του punk συγκροτήματος Bikini Kill, είχε γράψει με σπρέι στον τοίχο του δωματίου του τη φράση «Ο Kurt μυρίζει σαν Teen Spirit» μετά από μια νυχτερινή έξοδο. Αναφερόταν απλώς σε μια μάρκα αποσμητικού που χρησιμοποιούσε η τότε σύντροφός του, η Tobi Vail.
Ο Kurt Cobain δεν γνώριζε καν την ύπαρξη του συγκεκριμένου προϊόντος και θεώρησε ότι η φράση αναφερόταν στο επαναστατικό πνεύμα των νέων της εποχής. Οι στίχοι που έγραψε στη συνέχεια βάδισαν στο ίδιο μονοπάτι της σκόπιμης ασάφειας, συνδυάζοντας την εφηβική πλήξη, τον σαρκασμό και τον αποπροσανατολισμό. Το κοινό έσπευσε να δώσει τις δικές του ερμηνείες σε λέξεις που γράφτηκαν χωρίς καμία πρόθεση να αποτελέσουν επίσημο ύμνο.
Όσο όμως η δημοτικότητα του τραγουδιού μεγάλωνε, τόσο αυξανόταν και η δυσαρέσκεια του Kurt Cobain για τη σκιά που αυτό άπλωνε στην υπόλοιπη δισκογραφία του. «Όλοι έχουν επικεντρωθεί τόσο πολύ σε αυτό το τραγούδι», τόνισε ο ίδιος στην κουβέντα του με το Rolling Stone. «Υπάρχουν τόσα άλλα τραγούδια που έχω γράψει και είναι εξίσου καλά, αν όχι καλύτερα από αυτό», πρόσθεσε.
Η σκιά του «Smells Like Teen Spirit» και το τέλος
Η προσωπική του προτίμηση έγερνε ξεκάθαρα προς το «Drain You», ένα άλλο κομμάτι από το «Nevermind» που διατηρούσε μια ιδιαίτερη συναισθηματική αξία για τον ίδιο. «Λατρεύω τους στίχους και δεν κουράζομαι ποτέ να το παίζω», ανέφερε. «Ίσως αν γινόταν τόσο μεγάλο όσο το “Teen Spirit”, να μην μου άρεσε τόσο πολύ», συμπλήρωσε, αναγνωρίζοντας πώς η μαζική αποδοχή αλλοίωνε τη σχέση του με τη μουσική του.
Η ανάγκη των Nirvana να απομακρυνθεί από τον γυαλισμένο ήχο που τους έκανε διάσημους έγινε ξεκάθαρη με την κυκλοφορία του τρίτου άλμπουμ τους «In Utero» τον Σεπτέμβριο του 1993.
Ο Kurt Cobain αναπολούσε συχνά την εποχή που οι Nirvana έπαιζαν σε μικρά κλαμπ του Σιάτλ, μακριά από τους μηχανισμούς της διασημότητας και τη συνεχή έκθεση στο MTV. Ένιωθε ότι η αδιάκοπη αναπαραγωγή του ίδιου κομματιού είχε εμποδίσει τους ακροατές να γνωρίσουν σε βάθος το σύνολο της δουλειάς του.
«Απλώς κουράστηκα να ντρέπομαι γι’ αυτό. Έχω ξεπεράσει αυτό το στάδιο», παραδέχτηκε ο τραγουδιστής, εκφράζοντας την απογοήτευσή του για τον τρόπο με τον οποίο είχε οριστεί η καριέρα του. Η συνέντευξη δημοσιεύτηκε τον Ιανουάριο του 1994, μόλις τρεις μήνες πριν βάλει τέλος στη ζωή του τον Απρίλιο του ίδιου έτους, σε ηλικία μόλις 27 ετών.
Τριάντα πέντε χρόνια μετά, εκείνες οι τέσσερις εκρηκτικές συγχορδίες συνεχίζουν να ακούγονται με την ίδια ανεξέλεγκτη ένταση στους ενισχυτές ολόκληρου του πλανήτη. Για τον Kurt Cobain, όμως, η μεγαλύτερη ειρωνεία παρέμεινε το γεγονός ότι ο πιο αναγνωρίσιμος ύμνος της γενιάς του έγινε ταυτόχρονα και ο ισχυρότερος θόρυβος που σκέπασε την υπόλοιπη φωνή του.
