Πριν από τριάντα πέντε χρόνια, στις 24 Σεπτεμβρίου 1991, τέσσερις εμβληματικοί δίσκοι κυκλοφόρησαν την ίδια ημέρα, ανατρέποντας τα δεδομένα της μουσικής βιομηχανίας και διαμορφώνοντας τον ήχο μιας ολόκληρης δεκαετίας.
Στις 24 Σεπτεμβρίου του 1991, η μουσική βιομηχανία βρέθηκε αντιμέτωπη με έναν σεισμό που κανένα στέλεχος δισκογραφικής δεν είχε προβλέψει. Μέσα σε λίγες ώρες έφτασαν στα ράφια των δισκοπωλείων τέσσερα άλμπουμ που έμελλε να αλλάξουν τα πάντα: το «Nevermind» των Nirvana, το «Blood Sugar Sex Magik» των Red Hot Chili Peppers, το «The Low End Theory» των A Tribe Called Quest και το «Trompe Le Monde» των Pixies. Μέχρι τον Αύγουστο εκείνης της χρονιάς τα ραδιόφωνα κινούνταν σε εντελώς διαφορετικούς ρυθμούς, αλλά μέχρι τον Οκτώβριο το τοπίο είχε μεταμορφωθεί ολοκληρωτικά.
Αν αναζητά κανείς τη στιγμή που απέδειξε ότι το παλιό μοντέλο είχε εξαντληθεί, αρκεί να κοιτάξει τι συνέβη λίγες εβδομάδες νωρίτερα, στις 23 Αυγούστου, στο Τούσον της Αριζόνα. Στο πλαίσιο της περιοδείας «Club MTV Tour», όπου εμφανίζονταν επίσης οι Color Me Badd, ο Gerardo του «Rico Suave» και οι Bell Biv DeVoe, οι C&C Music Factory βρίσκονταν επί σκηνής. Ξαφνικά, ο ράπερ Freedom Williams σωριάστηκε αναίσθητος μπροστά στα μάτια χιλιάδων θεατών, με την επίσημη εκδοχή να κάνει λόγο για αφυδάτωση και εξάντληση.
Ενώ ο Williams κειτόταν στο πάτωμα, η φωνή του συνέχισε να αντηχεί κανονικά από τα ηχεία του σταδίου. Ήταν ο απόλυτος εφιάλτης για όσους βασίζονταν στο playback, αλλά ταυτόχρονα και το τέλος μιας ολόκληρης εποχής γεμάτης λακ, φανταχτερά ρούχα και επιφανειακή λάμψη. Ακόμη και οι πρωταγωνιστές αυτού του ήχου έμοιαζαν πλέον ανίκανοι να αντέξουν τα ίδια τους τα τραγούδια, επιβεβαιώνοντας με τον πιο ειρωνικό τρόπο τον τίτλο του δικού τους κομματιού «Things That Make You Go Hmmmm».
Το κοινό δεν ανεχόταν πια την ίδια προβλέψιμη συνταγή και απαιτούσε κάτι αληθινό. «Εδώ είμαστε τώρα. Διασκεδάστε μας», έμοιαζε να φωνάζει μία ολόκληρη γενιά, δανειζόμενη τη φράση που θα γινόταν σύνθημα. Αν κάποιος πόνταρε χρήματα στις κυκλοφορίες της 24ης Σεπτεμβρίου, το ασφαλές στοίχημα ήταν το άλμπουμ «Waking Up the Neighbors» του Bryan Adams, το οποίο περιείχε τη μεγάλη καλοκαιρινή επιτυχία «(Everything I Do) I Do It For You». Ήταν ένας αξιοπρεπής δίσκος, αλλά δεν διέθετε την ενέργεια που θα διατηρούσε τον ενθουσιασμό ζωντανό δεκαετίες αργότερα.
Το φθινόπωρο του 1991 οι εξελίξεις διαδέχονταν η μία την άλλη με ταχύτατους ρυθμούς. Η καθιέρωση του συστήματος καταμέτρησης SoundScan άρχισε να δείχνει τις πραγματικές πωλήσεις στα καταστήματα, επιτρέποντας σε κυκλοφορίες country, rap και metal να κάνουν ντεμπούτο στο Top 10. Ακόμη και οι Rush έκαναν είσοδο στο No. 3 εκείνο τον Σεπτέμβριο με το «Roll the Bones». Την ίδια στιγμή, η καλοκαιρινή περιοδεία «Lollapalooza» του Perry Farrell απέδειξε ότι υπήρχε ένα διψασμένο νεανικό κοινό για συγκροτήματα όπως οι Nine Inch Nails, οι Rage Against the Machine και οι Jane’s Addiction.
Εκείνος ο Σεπτέμβριος περιλάμβανε επίσης μία από τις πιο ξεχωριστές βραδιές των MTV Video Music Awards. Οι R.E.M. κέρδισαν σχεδόν τα πάντα με το τραγούδι «Losing My Religion», σηματοδοτώντας την αλλαγή σκυτάλης ανάμεσα στις γενιές. Ο Prince εμφανίστηκε ζωντανά παίζοντας το «Gett Off» με ένα προκλητικό παντελόνι που άφηνε ακάλυπτα τα οπίσθιά του, αλλά την παράσταση έκλεψε ο Pee-wee Herman, λίγες εβδομάδες μετά τη σύλληψή του σε κινηματογράφο ενηλίκων.
Ο Pee-wee Herman κοίταξε το κοινό και ρώτησε: «Ακούσατε κανένα καλό ανέκδοτο τελευταία;».
Μετά το θερμό και παρατεταμένο χειροκρότημα των θεατών που σηκώθηκαν όρθιοι, ο ίδιος συμπλήρωσε γελώντας: «Τόσο αστείο που ξέχασα να γελάσω!».
Μέσα σε αυτό το κλίμα, οι τρεις νεαροί από το Σιάτλ έσκασαν σαν κεραυνός. Το τραγούδι «Smells Like Teen Spirit» κυριάρχησε στο ραδιόφωνο και στο MTV με τις ωμές κραυγές του Kurt Cobain και ένα κιθαριστικό riff που αποδείχθηκε μεταδοτικό. Χάρη στο SoundScan, κανείς δεν μπορούσε πια να αγνοήσει ότι χιλιάδες έφηβοι αγόραζαν τον δίσκο με κανονικά χρήματα στα ταμεία.
Η grunge επιβλήθηκε μέσα από τρεις διαδοχικές κυκλοφορίες: το «Ten» των Pearl Jam στις 27 Αυγούστου, το «Badmotorfinger» των Soundgarden στις 8 Οκτωβρίου και το «Nevermind» ανάμεσά τους, επιβεβαιώνοντας τη διαπίστωση των Sonic Youth ότι εκείνη ήταν η χρονιά που το punk έσπασε τα όρια.
Το «Nevermind» έκανε αρχικά ένα μετριοπαθές ντεμπούτο στο chart εκείνη την εβδομάδα, εμφανιζόμενο στο No. 144, ακριβώς τέσσερις θέσεις πίσω από το παλιότερο άλμπουμ «Cherry Pie» των Warrant. Ήταν η τελευταία φορά στην ιστορία που περισσότεροι αγοραστές προτίμησαν τους Warrant από τους Nirvana. Ολόκληρη η σκηνή του hair metal παραμερίστηκε απότομα, συμπαρασύροντας συγκροτήματα όπως οι Tesla, οι Firehouse και οι Mr. Big. Τις πρώτες ημέρες, το άλμπουμ των Nirvana περιβαλλόταν στα charts από δουλειές των The Judds, του Phil Collins, του Ziggy Marley, του Sting και το soundtrack της ταινίας «Pretty Woman».
Μέσα σε λίγες εβδομάδες, το «Nevermind» κατέκτησε το No. 1, ανατρέποντας κάθε πρόβλεψη. Όπως έλεγε στην ταινία «Cool As Ice» ο Vanilla Ice, οι ακροατές αποφάσισαν να αφήσουν πίσω το ασήμαντο και να πάνε με τον πραγματικό πρωταγωνιστή.
Μόλις μία εβδομάδα πριν από τις 24 Σεπτεμβρίου, τα μεσάνυχτα της 17ης Σεπτεμβρίου, οι Guns N’ Roses είχαν κυκλοφορήσει ταυτόχρονα δύο άλμπουμ, τα «Use Your Illusion I» και «Use Your Illusion II». Στο Σάρλοτσβιλ της Βιρτζίνια, ο κόσμος περίμενε στην ουρά έξω από το δισκοπωλείο Plan 9 Records για ένα αντίτυπο βινυλίου, ενώ ολοσέλιδη καταχώριση στο περιοδικό Billboard δήλωνε: «Η Guns N’ Roses δεν θα κυκλοφορήσει κανένα άλμπουμ πριν από την ώρα του. Ήρθε η ώρα».
Το «Use Your Illusion II» ξεχώρισε ιδιαίτερα στη δεύτερη πλευρά του πρώτου δίσκου με τα τραγούδια «Get in the Ring», «Shotgun Blues» και το υποτιμημένο «Breakdown».
Την ίδια στιγμή, οι Red Hot Chili Peppers έπαψαν να αντιμετωπίζονται απλώς ως ένα τοπικό φαινόμενο του Λος Άντζελες. Με τα τραγούδια «Give It Away» και «Under the Bridge», και με την ουσιαστική συνεισφορά του κιθαρίστα John Frusciante, το άλμπουμ «Blood Sugar Sex Magik» απέδειξε ότι το συγκρότημα εξελισσόταν δημιουργικά. Παράλληλα, οι Pixies, που αποτελούσαν βασική επιρροή για τον Cobain, κυκλοφόρησαν το «Trompe Le Monde», έναν δίσκο επιθετικό, φρέσκο και μελωδικό, με τραγούδια όπως τα «U-Mass» και «Subbacultcha».
Στο hip-hop, το άλμπουμ «The Low End Theory» των A Tribe Called Quest συνδύασε μοναδικά τη jazz με το rap, δίνοντας νέα πνοή στην αισθητική των Native Tongues μέσα από τραγούδια όπως το «Check the Rhime».
Ήταν μία επίδειξη δημιουργικής ποικιλίας σε μία περίοδο όπου πολλοί θεωρούσαν ότι το gangsta rap μονοπωλούσε το ενδιαφέρον, ειδικά μετά τις δικαστικές διαμάχες για τη χρήση sample που είχαν πλήξει τους De La Soul και τον Biz Markie. Μία εβδομάδα αργότερα, οι Public Enemy παρουσίασαν το άλμπουμ «Apocalypse ’91… The Enemy Strikes Black», εμφανιζόμενοι στην εκπομπή «Saturday Night Live» στο πλευρό του Michael Jordan και του Spike Lee.
Στη Δυτική Ακτή, οι Cypress Hill εντυπωσίαζαν με το «Latin Lingo» από το πρώτο τους άλμπουμ, ενώ οι KMD κυκλοφόρησαν το underground διαμάντι «Mr. Hood», προσφέροντας στο κοινό μία πρώτη επαφή με το ταλέντο του MF Doom. Η
ανανέωση ήταν αισθητή και στη Μεγάλη Βρετανία μέσα από τη χορευτική σκηνή, με το «Screamadelica» των Primal Scream, το πρώτο άλμπουμ των Orbital και το «Blue Lines» των Massive Attack. Ακόμη και η τηλεοπτική σειρά «Beverly Hills, 90210» παρουσίασε αυτή την κουλτούρα στις 14 Νοεμβρίου με το επεισόδιο του rave πάρτι σε αποθήκη, όπου οι πρωταγωνιστές χρειάζονταν ένα αυγό για να περάσουν στην είσοδο και ο Brandon ερχόταν αντιμέτωπος με την ουσία U4EA.
Το Top 40 εκείνο το φθινόπωρο περιλάμβανε απρόβλεπτες επιτυχίες, χορευτικές μόδες και απρόσμενα κομμάτια που κατέκλυζαν το ραδιόφωνο. Τραγούδια rap όπως το «O.P.P.» των Naughty By Nature και το «Let’s Talk About Sex» των Salt-N-Pepa σημείωναν τεράστια απήχηση, ενώ το freestyle ακουγόταν παντού με το «A Day in My Life Without You» της Lisette Melendez και το «Temptation» της Corina. Οι Metallica γνώριζαν επιτυχία με το «Enter Sandman», ενώ η Siouxsie χρησιμοποίησε ένα sample του Schoolly D για το τραγούδι «Kiss Them for Me».
Στον χώρο του R&B και του New Jack Swing ξεχώριζαν συγκροτήματα όπως οι Hi-Five με το αργό κομμάτι «I Can’t Wait Another Minute» και οι Mint Condition με το «Breakin’ My Heart (Pretty Young Eyes)».
Στο No. 1 του chart εκείνη την εβδομάδα βρισκόταν το «I Adore Mi Amor» των Color Me Badd, ενώ στις πρώτες θέσεις κινούνταν επίσης οι Boyz II Men με το «Motownphilly» και οι Marky Mark and the Funky Bunch με το «Good Vibrations». Η Martika παρουσίασε το τραγούδι «Love… Thy Will Be Done», το οποίο έγραψε ο Prince, προτού ο ίδιος βρεθεί στην κορυφή με το «Cream», ενώ οι Natural Selection κέρδισαν προσοχή αντιγράφοντας τον ήχο του στο «Do Anything».
Στα ραδιόφωνα ακουγόταν επίσης το τολμηρό «I Touch Myself» των Divinyls, ενώ το «Mind Playing Tricks On Me» των Geto Boys άρχιζε να προκαλεί αίσθηση όσο πλησίαζε το Halloween. Την ίδια περίοδο, οι P.M. Dawn από το Νιου Τζέρσεϊ κέρδισαν το κοινό συνδυάζοντας rap, synth-pop και σκοτεινή ατμόσφαιρα, χρησιμοποιώντας ένα sample των Spandau Ballet στο τραγούδι «Set Adrift on Memory Bliss» που έφτασε στο No. 1. Ακόμη και οι K.M.C. KRU σημείωσαν επιτυχία με το «The Devil Came Up to Michigan», διασκευάζοντας το γνωστό country τραγούδι με τη συμμετοχή του Charlie Daniels.
Μετά την επιτυχία του «Nevermind», το punk rock μετατράπηκε από εξειδικευμένο είδος σε μαζική νεανική έκφραση, με τους Nirvana να ανοίγουν τον δρόμο. Ο όρος «indie rock» άρχισε να σχολιάζεται με χιούμορ αλλά και ενθουσιασμό, όπως έκαναν οι Sebadoh στο τραγούδι «Gimme Indie Rock!». «Άρμεξε αυτόν τον ήχο, δώσ’ τα όλα. Σύντομα θα φτάσει πιο μακριά απ’ όσο πίστευες ποτέ, τέσσερα αστέρια στο Rolling Stone», ανέφεραν χαρακτηριστικά στους στίχους τους.
Την ίδια περίοδο, οι Bikini Kill έδιναν το σήμα για το κίνημα riot grrrl με την κασέτα «Revolution Girl Style Now!» και τραγούδια όπως το «Feels Blind». Το καλοκαίρι είχε γεμίσει από ανεξάρτητες κυκλοφορίες: το «Cool» των Superchunk, τα «Cherry Cherry» και «Yes She Is My Skinhead Girl» των Unrest, το «Summer Babe» και το EP «Perfect Sound Forever» των Pavement, το «Canada» των Silver Jews, το «Highlights» της Lois, το «Spiderland» των Slint, το «Smell the Magic» των L7 και το «Steady Diet of Nothing» των Fugazi. Στα βορειοδυτικά των ΗΠΑ, η συνάντηση International Pop Underground της K Records τον Αύγουστο ενέπνευσε αμέτρητα νέα συγκροτήματα.
Μετά το «Nevermind» ακολούθησαν κυκλοφορίες όπως το «Girlfriend» του Matthew Sweet, το «Raise» των Swervedriver και το «Bandwagonesque» των Teenage Fanclub, ενώ τον Δεκέμβριο οι My Bloody Valentine παρουσίασαν το άλμπουμ «Loveless». Το τέλος της χρονιάς περιλάμβανε μεγάλες κυκλοφορίες για τις γιορτές: το «Achtung Baby» των U2, το «Dangerous» του Michael Jackson, το άλμπουμ «Rush Street» του Richard Marx με διαφημίσεις για τη σκοτεινή πλευρά του τραγουδιστή, και το «Death Certificate» του Ice Cube. Αντίθετα, οι Genesis καθυστέρησαν κυκλοφορώντας το «We Can’t Dance» τον Νοέμβριο, ακουγόμενοι πλέον μακριά από το κλίμα της εποχής.
Η 24η Σεπτεμβρίου του 1991 δεν ήταν απλώς μία ευνοϊκή συγκυρία στο ημερολόγιο, αλλά η στιγμή που το κατεστημένο της μουσικής αναγκάστηκε να υποχωρήσει μπροστά σε μία αυθεντική δημιουργική έκρηξη. Ακόμη και σήμερα, εκείνοι οι τέσσερις δίσκοι παραμένουν ζωντανοί, αποδεικνύοντας ότι όταν οι καλλιτέχνες τολμούν να ρισκάρουν, μπορούν να αλλάξουν οριστικά τους κανόνες του παιχνιδιού.
