Ο θρυλικός κιθαρίστας Phil Upchurch που συνδιαμόρφωσε τον ήχο του Donny Hathaway, του Michael Jackson, της Chaka Khan και τόσων άλλων, έφυγε από τη ζωή – Από το Σικάγο των ’50s στην Chess Records και από το «I’m Every Woman» στο «Off the Wall»
Υπάρχουν καλλιτέχνες που αφήνουν το αποτύπωμά τους όπως μία δυνατή υπογραφή και άλλοι που χαράζουν αθόρυβα το περίγραμμα μιας ολόκληρης εποχής. Ο Phil Upchurch ανήκε σε εκείνη την δεύτερη, σπάνια κατηγορία: ο άνθρωπος που στεκόταν μισό βήμα πίσω από τους προβολείς, μα έπαιζε τις χορδές που έδιναν σχήμα στα συναισθήματα. Έφυγε στις 23 Νοεμβρίου στο Λος Άντζελες, σε ηλικία 84 ετών, όπως ανακοίνωσε η σύζυγός του, Sonya Maddox-Upchurch. Η αιτία θανάτου δεν έγινε γνωστή.
«Ο Phil Upchurch ήταν το προσωπικό μου δώρο από τον Θεό, ο καλύτερός μου φίλος, ο μουσικός μου σύντροφος, η ζωή μου και ο ήρωάς μου», είπε. «Η αγάπη μας ήταν υπερφυσική, ατελείωτη, άχρονη και αληθινή όπως το αγαπημένο του χρώμα, το μπλε. Ήταν μάστερ στις συγχορδίες και στα συναισθήματα. Ό,τι έβαζε στο μυαλό του να ολοκληρώσει — το ολοκλήρωνε. Μπράβο, αγάπη μου. Σ’ αγαπώ περισσότερο απ’ όσο μπορούν να πουν οι λέξεις και να αντέξει η καρδιά».
Σε μία καριέρα που εκτείνεται σε δεκαετίες, ο Upchurch ηχογράφησε σχεδόν 30 άλμπουμ και συμμετείχε σε περισσότερες από 1.000 ηχογραφήσεις. Ανάμεσα στις πιο αναγνωρίσιμες παρουσίες του, το τραγούδι «I’m Every Woman» της Chaka Khan από το 1978, που έμεινε για τρεις εβδομάδες στην κορυφή του chart Hot R&B/Hip-Hop Songs του Billboard , και το «Workin’ Day and Night» του Michael Jackson από το σόλο άλμπουμ του «Off the Wall» (1979).
Όμως, ίσως κανένα αποτύπωμα δεν ήταν τόσο διακριτά δικό του όσο αυτό που άφησε δίπλα στον Donny Hathaway: ήταν παρών σε όλα τα σόλο στούντιο και live άλμπουμ του, συνυφαίνοντας κιθάρα και συναίσθημα σε έναν ήχο που ακόμα και σήμερα μοιάζει να ανασαίνει.
Η κινηματογραφική πλευρά της μουσικής του υπογραφής περιλαμβάνει τις θρυλικές μουσικές επιμέλειες του Curtis Mayfield για τις ταινίες «Superfly», «Claudine», «Let’s Do It Again» και «Sparkle» — με την τελευταία να έχει στο επίκεντρο τη φωνή της Aretha Franklin.
Στο πλούσιο βιογραφικό του συναντά κανείς συνεργασίες που μοιάζουν με ανθολόγιο του 20ού αιώνα: George Benson, Bob Dylan, Quincy Jones, Luther Vandross, B.B. King, Dizzy Gillespie, John Lee Hooker, Stan Getz. Ο κατάλογος είναι μακρύς, αλλά πίσω από κάθε όνομα κρύβεται μία συνεσταλμένη ευθυκρισία: ο Upchurch ήξερε πάντα πότε να λάμψει και πότε να κρατηθεί, αφήνοντας χώρο στη φωνή, στη μελωδία, στη στιγμή.
Η ιστορία του ξεκινά στις 19 Ιουλίου 1941, στο Σικάγο. Στα 13 πιάνει ουκουλέλε — ένα όργανο μικρό, που όμως ανοίγει μία μεγάλη πόρτα. Σε χρόνο σχεδόν απίστευτο κατακτά κιθάρα, μπάσο και ντραμς. Οι ήρωές του δεν είναι μόνο οι κιθαρίστες: τον επηρεάζουν βαθιά ο Oscar Peterson και ο Jimmy Smith, δείχνοντάς του πως η αρμονία και ο ρυθμός μπορούν να φλέγονται από εσωτερική λογική και τρυφερότητα
. Μετά την αποφοίτηση από το λύκειο το 1958, βγαίνει στον δρόμο με το φωνητικό συγκρότημα των Spaniels, ξεκινώντας επίσημα την επαγγελματική του πορεία. Το 1961 υπογράφει το δικό του χιτ με το «You Can’t Sit Down», αποδεικνύοντας πως μπορεί να σταθεί μπροστά — πριν επιλέξει συνειδητά να βρίσκεται συνήθως δίπλα.
Δύο χρόνια αργότερα, το 1963, συμμετέχει σε μία από εκείνες τις παράξενες, υπέροχες στιγμές της popμυθολογίας: γίνεται μέλος του στούντιο συγκροτήματος που συνοδεύει τον Muhammad Ali (τότε Cassius Clay) στο spoken-word/κωμικό άλμπουμ «I Am the Greatest!». Είναι η απόδειξη ότι ο Upchurch ένιωθε άνετα σε κάθε σύμπτωση κουλτούρας—εκεί όπου ο αθλητισμός, το θέαμα και η μουσική στήνουν μαζί σκηνή.
Στα μέσα της δεκαετίας του ’60 υπηρετεί για δύο χρόνια στον στρατό των ΗΠΑ στη Γερμανία. Επιστρέφοντας, βρίσκει σταθερό λιμάνι στη Chess Records του Σικάγο ως session μουσικός. Εκεί γίνεται αναπόσπαστο κομμάτι ενός οικοσυστήματος που όρισε τον ηλεκτρικό μπλουζ, τη σόουλ και τη τζαζ της εποχής. Δουλεύει με τον Ramsey Lewis και τον John Klemmer, φέρνει την κιθάρα του δίπλα στους Muddy Waters και Howlin’ Wolf, συναντά τους Dells και την Etta James. Αν η Chess ήταν σχολή, ο Upchurch ήταν ένας από τους αριστούχους της, που προτιμούσε να αφήνει τα έργα του να μιλούν.
Πίσω από κάθε «μεγάλο όνομα» υπήρχε μία μικρή, στέρεη απόφαση: να υπηρετεί το τραγούδι. Αυτή ήταν η τέχνη του. Να βρίσκει τον τόνο που δεν προσθέτει βαβούρα, αλλά νόημα. Να απαλύνει, να τονίζει, να μεταφράζει το συναίσθημα χωρίς να το καπελώνει. Γι’ αυτό και η παρουσία του σε δουλειές τόσο διαφορετικές —από τη λάμψη της ντίσκο μέχρι τις ανάσες της τζαζ και τη σκόνη του μπλουζ— μοιάζει αυτονόητη. Ήξερε να είναι χρήσιμος. Και αυτό, στην ιστορία της μουσικής, είναι πιο σπάνιο απ’ όσο ακούγεται.
Η παρακαταθήκη του δεν περιορίζεται στις ηχογραφήσεις. Ο Upchurch έγραψε δύο διδακτικά μουσικά βιβλία, αποπειρώμενος να μεταδώσει μία γνώση που απέκτησε όχι μόνο σε αίθουσες και στούντιο αλλά και στον δρόμο, στη σκηνή, ανάμεσα σε πρόβες και περιοδείες. Ολοκλήρωσε επίσης την αυτοβιογραφία του, η οποία αναμένεται να κυκλοφορήσει μετά θάνατον. Είναι μία υπόσχεση ότι θα ακούσουμε τη φωνή του και αλλιώς: όχι μόνο μέσα από τις χορδές, αλλά και μέσα από τις λέξεις.
Στην εποχή των μετρήσιμων likes και των επιθετικών credits, ο Upchurch έζησε ως εκείνος ο μουσικός που ξέρεις πως βρίσκεται παντού χωρίς να χρειάζεται να τον βλέπεις. Περπατώντας στην ιστορία του μαύρου αμερικανικού ήχου, το όνομά του συναντάται σταθερά, με τον διακριτικό τρόπο που συναντάς τα σημεία αναφοράς. Η κιθάρα του κάνει γέφυρες ανάμεσα σε κόσμο και εποχές, από το «I’m Every Woman» μέχρι το «Workin’ Day and Night», από το Σικάγο της Chess μέχρι τα soundtracks του Curtis Mayfield για τις «Superfly», «Claudine», «Let’s Do It Again» και «Sparkle».
Κάποια απογεύματα, αν ξανακούσεις προσεκτικά, θα τον αναγνωρίσεις: είναι εκείνη η ακριβής συγχορδία που γειώνει μία μελωδία, το riff που κρατάει την ανάσα της φωνής, το μικρό στιγμιότυπο που κάνει ένα τραγούδι να αποκτά σώμα. Γι’ αυτό και η απουσία του μοιάζει σήμερα σαν να έσβησε μία χαμηλή, αλλά απαραίτητη λάμπα στο στούντιο.
Ο Phil Upchurch δεν χρειάστηκε να σπρώξει για να μπει στην ιστορία — μπήκε κρατώντας την πόρτα ανοιχτή για τους άλλους. Από το ουκουλέλε στα 13 μέχρι τις σιωπές που γέμιζε με νόημα στα μεγαλύτερα στούντιο του κόσμου, το ταξίδι του ήταν μία συνεχής άσκηση μέτρου και ψυχής.
Άφησε πίσω του σχεδόν 30 άλμπουμ, πάνω από 1.000 ηχογραφήσεις, συνεργασίες με γίγαντες και μία τελευταία αφήγηση που έρχεται: την αυτοβιογραφία του. Μέχρι τότε, η πιο τίμια ανάγνωση της ζωής του παραμένει η ακρόαση. Σε κάθε τραγούδι όπου έπαιξε, κάτι από εκείνον —η ακρίβεια, η ευγένεια, το μπλε— συνεχίζει να ζει.
