Ενώ πιστεύουμε ότι οι εικόνες που φέρνει στο μυαλό ένα αγαπημένο τραγούδι μάς ανήκουν αποκλειστικά, μια νέα μελέτη με τη συμμετοχή της Kelly Jakubowski δείχνει πως από την Adele και τον Kendrick Lamar μέχρι τη Whitney Houston, οι προσωπικές μας ιστορίες υπακούουν στα ίδια συλλογικά μοτίβα.
Μέσα στην απομόνωση ενός ζευγαριού ακουστικών, σε ένα βραδινό βαγόνι ή σε ένα ήσυχο δωμάτιο, ένα γνώριμο ρεφρέν από το παρελθόν μοιάζει ικανό να ανοίξει ένα αυστηρά ιδιωτικό αρχείο.
Πρόσωπα, μυρωδιές, καλοκαιρινές νύχτες και βιαστικοί αποχαιρετισμοί επιστρέφουν με τέτοια ένταση, ώστε δύσκολα φαντάζεται κανείς πως η ίδια ακριβώς μελωδία προβάλει σχεδόν την ίδια ταινία στο μυαλό εκατομμυρίων άλλων ανθρώπων.
Κι όμως, σύμφωνα με νέα έρευνα υπό την καθοδήγηση του Πανεπιστημίου Princeton και με τη συμμετοχή του Πανεπιστημίου Durham, η οποία δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό «Proceedings of the National Academy of Sciences», αυτές οι βαθιά προσωπικές αναμνήσεις που ανασύρουν τα δημοφιλή τραγούδια δεν είναι τόσο ατομικές όσο αισθανόμαστε, αλλά παρουσιάζουν εντυπωσιακή συνέπεια από άτομο σε άτομο, φανερώνοντας πώς οι κοινές πολιτισμικές εμπειρίες διαμορφώνουν όσα θυμόμαστε.
Η νοσταλγία έχει την ιδιότητα να ντύνει τη συλλογική εμπειρία με την ψευδαίσθηση της απόλυτης μοναδικότητας. Όταν ένα τραγούδι ακούγεται ξανά έπειτα από χρόνια, δεν επαναφέρει απλώς μια αφηρημένη αίσθηση, αλλά συγκεκριμένες σκηνές, χώρους και συναισθηματικές συνθήκες.
Η ερευνητική ομάδα θέλησε να εξετάσει κατά πόσο αυτά τα εσωτερικά σενάρια διαφέρουν από ακροατή σε ακροατή ή αν, πίσω από την προσωπική συγκίνηση, κρύβεται ένας κοινός κώδικας που μοιράζονται άνθρωποι οι οποίοι δεν έχουν συναντηθεί ποτέ.
Για να δοκιμάσουν αυτή την υπόθεση με αυστηρά επιστημονικά εργαλεία, οι ερευνητές κάλεσαν 223 φοιτητές στο Πανεπιστήμιο Princeton και τους έβαλαν να ακούσουν αποσπάσματα διάρκειας 30 δευτερολέπτων από τραγούδια που είχαν φτάσει στην κορυφή των charts στην pop, τη rock, την country και τη hip-hop.
Η επιλογή της μουσικής δεν έγινε τυχαία, καθώς σχεδιάστηκε ώστε να λειτουργήσει ταυτόχρονα ως χρονοκάψουλα της δικής τους γενιάς και ως αντανάκλαση της γενιάς των γονιών τους.
Από τη μία πλευρά, το πρόγραμμα των ακροάσεων περιλάμβανε μεγάλες επιτυχίες από τα εφηβικά χρόνια των ίδιων των συμμετεχόντων κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 2010: τη δραματική μπαλάντα «Hello» της Adele, τον εξωστρεφή ρυθμό του «Havana» από την Camila Cabello, την αιχμηρή ενέργεια του «HUMBLE.» από τον Kendrick Lamar και τη μελωδία του «Meant to Be» από το συγκρότημα Florida Georgia Line.
Από την άλλη πλευρά, οι φοιτητές άκουσαν χαρακτηριστικά τραγούδια από τα νεανικά χρόνια των γονιών τους στις δεκαετίες του ’80 και του ’90: το αισιόδοξο pop κύμα του «Wake Me Up Before You Go-Go» από το συγκρότημα Wham!, το χορευτικό «Whoomp! There It Is» από το συγκρότημα Tag Team, την country επιτυχία «Achy Breaky Heart» του Billy Ray Cyrus και τη μεγάλη φωνητική μπαλάντα «I Will Always Love You» της Whitney Houston.
Στη συνέχεια, οι επιστήμονες συγκέντρωσαν περισσότερες από 1.000 γραπτές περιγραφές των αναμνήσεων που ξύπνησαν αυτά τα σύντομα ηχητικά αποσπάσματα και τις ανέλυσαν με εργαλεία επεξεργασίας φυσικής γλώσσας.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τραγούδια της ίδιας εποχής ή του ίδιου είδους παρήγαγαν με αξιοσημείωτη σταθερότητα παρόμοια σενάρια ανάμεσα σε ακροατές με συγκρίσιμα κοινωνικά και πολιτισμικά υπόβαθρα. Το εύρημα, ωστόσο, που ξεκαθάρισε τον μηχανισμό πίσω από αυτή τη σύγκλιση προέκυψε στα συμπληρωματικά πειράματα της μελέτης.
Όταν οι ερευνητές αφαίρεσαν τη μουσική και παρουσίασαν στους συμμετέχοντες μεμονωμένες λέξεις-κλειδιά από τους στίχους ή γραπτές περιλήψεις ιστοριών, η σύγκλιση των αναμνήσεων εξαφανίστηκε.
Αυτό απέδειξε ότι ο ίδιος ο ήχος και το είδος της μουσικής –και όχι οι στίχοι από μόνοι τους– είναι εκείνα που καθοδηγούν αυτά τα κοινά νοητικά σενάρια.
Η μελωδία, η ενορχήστρωση, ο ρυθμός και η ηχητική ταυτότητα μιας εποχής αρκούν για να συγχρονίσουν τη φαντασία και τη μνήμη αγνώστων, ακόμη και όταν οι λέξεις μένουν στο περιθώριο.
Η συν-συγγραφέας της μελέτης, Kelly Jakubowski, Καθηγήτρια Ψυχολογίας της Μουσικής στο Τμήμα Μουσικής του Πανεπιστημίου Durham, εξήγησε πώς οι καθημερινές μας συνήθειες ενισχύουν αυτά τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα.
«Η ιδέα ότι οι προσωπικές σας αναμνήσεις μπορεί να μοιάζουν τόσο πολύ με εκείνες κάποιου που δεν γνωρίζετε καθόλου προκαλεί έκπληξη. Ωστόσο, βγάζει νόημα, επειδή σε όλη μας τη ζωή χρησιμοποιούμε τη μουσική για να πλαισιώνουμε τις καθημερινές μας δραστηριότητες με τρόπο παρόμοιο με των άλλων ανθρώπων», δήλωσε η Kelly Jakubowski.
Η σύνδεση ανάμεσα στο ιδιωτικό βίωμα και τη συλλογική συνήθεια γίνεται ιδιαίτερα ορατή στον τρόπο με τον οποίο η μουσική επενδύει τα ορόσημα της κοινωνικής ζωής.
Είτε πρόκειται για ένα εφηβικό πάρτι της δεκαετίας του 2010 είτε για μια οικογενειακή γιορτή με ήχους από τα χρόνια των γονιών μας, τα ίδια τραγούδια τείνουν να συνοδεύουν ανάλογες στιγμές χαράς, μετάβασης ή συγκίνησης.
Έτσι, χωρίς να το συνειδητοποιούμε, οι ίδιοι κοινωνικοί ρυθμοί αποθηκεύουν στο μυαλό διαφορετικών ανθρώπων σχεδόν παράλληλες εικόνες.
«Για παράδειγμα, η μουσική που παίζεται στις γαμήλιες δεξιώσεις είναι αρκετά παρόμοια ώστε να προκαλεί συγκρίσιμες εμπειρίες σε ανθρώπους χωρίς καμία προηγούμενη σύνδεση μεταξύ τους. Αυτό δείχνει τη δύναμη της μουσικής στη διαμόρφωση των αναμνήσεών μας και ως ένα πραγματικά αποτελεσματικό εργαλείο για να φέρνει τους ανθρώπους κοντά μέσα από κοινές εμπειρίες», πρόσθεσε η καθηγήτρια.
Μέσα σε τριάντα δευτερόλεπτα ήχου, από τα σαλόνια των δεκαετιών του ’80 και του ’90 μέχρι τα εφηβικά δωμάτια του 2010, οι στίχοι μπορεί να ξεθωριάσουν, όμως η μελωδία και το μουσικό είδος κρατούν τη σκηνή ζωντανή.
Και κάπου ανάμεσα σε ένα βαγόνι με ακουστικά και την πίστα μιας γαμήλιας δεξίωσης, δύο άγνωστοι συνεχίζουν να κουβαλούν την ίδια ανάμνηση για το ίδιο τραγούδι, χωρίς να έχουν ανταλλάξει ούτε μία λέξη.
